Grammar संस्कृत - Grammar

  दुर्वहमत्र जीवितं जातं प्रकृतिरेव शरणम्। शुचिपर्यावरणम् ॥
महानगरमध्ये चलदनिशं कालायसचक्रम् ।
मनः शोषयत् तनुः पेषयद् भ्रमति सदा वक्रम् ॥
दुर्दान्तैर्दशनैरमुना स्यान्नैव जनग्रसनम्। शुचिपर्यावरणम् ॥

अ. एकपदेन उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(क)अत्र किं दुर्वहं जातम्?
(ख)महानगरे कालायसचक्रं कदा चलति?
(ग) ) पर्यावरणं कीदृशं भवितव्यम्?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(क) कालायसचक्रं किं कुर्वत् वक्कं भ्रमति?
(ख) केन जनग्रसनं न स्यात्?
(ग) का अस्माकं शरणम् अस्ति?
इ. निर्देशानुसारम् उत्तरत (केवल प्रश्नद्वयम्)
(क) 'सर्वदा' इति पदस्य पर्यायपदं श्लोकात् चित्वा लिखत।
(ख) 'सुकरम्' इति पदस्य विलोमपदं श्लोकात् चित्वा लिखत ।
(ग) 'दुर्दान्तैः दशनैः' इत्यनयोः पदयोः किं विशेषणपदम्?

आचारः प्रथमो धर्मः इत्येतद् विदुषां वचः ।

गजः वन्यपशून् तुदन्तं शुण्डेन पोथयित्वा मारयति।

चौरस्य पादध्वनिना अतिथिः प्रबुद्धः ।

मां निजगले बद्ध्वा चल सत्वरम् ।

अहं वन्यजन्तूनाम् उपरि आक्रमणं कतरि वनात् बहिष्करिष्यामि ।

आश्वास्य पर्वतकुलं तपनोष्णतप्त-
मुद्दामदावविधुराणि च काननानि।
नानानदीनदशतानि पूरयित्वा
रिक्तोऽसि यज्जलद ! सैव तवोत्तमा श्रीः ॥

अन्वयः हे जलद! (त्वं) (i) ______पर्वतकुलम् उद्दामदावविधुराणि (ii)____ च आश्वास्य नानानदीनदशतानि (iii)_____ च यत् (स्वयं) रिक्तः असि, सा (रिक्तता) एव तव (iv) _____श्रीः (अस्ति) ।
मञ्जूषा:(उत्तमा, काननानि, तपनोष्णतप्तम्, पूरयित्वा)

विचित्रे खलु संसारे नास्ति किश्चिन्निरर्थकम् ।
अश्वश्वेद् धावने वीरः भारस्य वहने खरः ॥

भावार्थ :- अस्य श्लोकस्य भावः अस्ति यत् (i) _____विचित्रे संसारे किञ्चिदपि वस्तु निरर्थकं न अस्ति। यतः यदा धावनस्य कार्यं भवति तदा (ii)_____प्रयोगः 'भवति परन्तु यदा (iii)_____कार्यं भवति तदा खरस्य एव (iv)____ भवति ।
मञ्जूषा :-(अश्वस्य, भारवहनस्य, आवश्यकता, अस्मिन् ।)

 (सिंहासनस्थः रामः। ततः प्रविशतः विदूषकेनोपदिश्यमानमार्गी तापसो  कुशलवौ )
विदूषकः इत इत आर्यों!
कुशलवौ: (रामम् उपसृत्य प्रणम्य च) अपि कुशलं महाराजस्य?
रामः युष्मद्दर्शनात् कुशलमिव। भवतोः किं वयमत्र कुशलप्रश्नस्य भाजनम् एव, न पुनरतिथिजनसमुचितस्य कण्ठाश्लेषस्य। (परिष्वज्य) अहो हृदयग्राही स्पर्शः। (आसनार्थमुपवेशयति)
उभौ:राजासने खल्वेतत्, न युक्तमध्यासितुम् ।
रामःसव्यवधानं न चारित्रलोपाय। तस्मादङ्क-व्यवहितमध्यास्यतर्ता सिंहासनम् ।(अङ्कमुपवेशयति)
उभौ:(अनिच्छां नाटयतः) राजन्! अलमतिदाक्षिण्येन ।
रामःअलमतिशालीनतया ।
              'भवति शिशुजनो वयोऽनुरोधाद् गुणमहतामपि लालनीय एव। व्रजति हिमकरोऽपि बालभावात् पशुपति-मस्तक-केतकच्छदत्वम् ॥
रामःएष भवतोः सौन्दर्यावलोकजनितेन कौतूहलेन पृच्छामि-क्षत्रियकुल-पितामहयोः सूर्यचन्द्रयोः को वा भवतोवैशस्य कर्ता?
लवःभगवन् सहस्रदीधितिः ।
अ. एकपदेन उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(क)कुशलवयोः वंशस्य कर्ता कः?
(ख)कीअनिच्छां नाटयतः?
(ग))कुशलवयोः मार्ग कः निर्दिशति?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(क) हिमकरः कस्मात् भावात् पशुपतेः मस्तके व्रजति?
(ख) कुशलवौ रामम् उपसृत्य प्रणम्य च किं पृच्छतः?
(ग) रामः कथं वंशपरिचयं पृच्छति?
इ. निर्देशानुसारम् उत्तरत (केवल प्रश्नद्वयम्)
(क)'ततः प्रविशतः विदूषकेनोपदिश्यमानमार्गों तापसौ कुशलवौ।' अत्र कर्तृपदं किम्?
(ख)'समीपं गत्वा' इत्यस्य पर्यायपदं किं प्रयुक्तम् ?
(ग) 'निर्गच्छतः' इति पदस्य विपर्ययपदं नाट्यांशात् चित्वा लिखत ।

वाराणसीतः
दिनाङ्क_____

आदरणीय (i)____
सस्नेहं नमः ।
अत्र कुशलं (ii)_____। भवान् इदं ज्ञात्वा अत्यधिकः प्रसन्नः (iii)_____यत् मम वार्षिकपरीक्षायाः परिणामः आगतः। अहं (iv)_______ सर्वाधिकाङ्कान् प्राप्तवान् अस्मि । सर्वाधिकानाम् अङ्कानां (v)______ सर्वोत्कृष्ट-छात्र-सम्माननाय राज्यसर्वकारेण(vi)_____चितः अस्मि । तत्र सम्मानस्थले (vii)_____अभिभावकाः आमन्त्रिताः सन्ति। मम सम्मान-कार्यक्रमे भवान् अपि (viii)______भवतु इति मम महती इच्छा वर्तते। यतोहि अभिभावकेषु भवान् अन्यतमः वर्तते। मातामहयोः चरणयोः मम (ix)_____प्रणामाञ्जलिः ।

भवदीयः भागीनेयः
(x)________

भवतां विनीतः शिष्यः
सुरेन्द्रः
कक्षा 10
वर्ग: ‘ब’

दिनाङ्कः ____________

मञ्जूषा – (निवेदनम्, उपकरिष्यन्ति, प्रार्थना, काठिन्येन, अस्माकं, एकस्मिन्, छात्रः, मान्यवराः, निवेदनमस्ति, विद्यालये।)

सेवायाम्
प्रधानाचार्य-महोदयाः
केन्द्रीय विद्यालयः
केशव पुरम्, सैक्टर:-द्वितीयाः
नव दिल्ली – 110022
विषयः-(i) ____________ निवेदनम मान्यवराः महोदयाः
सविनयं (ii) ____________ यत् अहं शिरोवेदनया (iii) ____________ अस्मि । एतस्मात्कारणात् (iv) ____________ विद्यालयम् (v) ____________ (vi) ____________। अतः प्रार्थये (vii) ____________ दिनद्वयस्य (viii) ____________ रदाय अनुग्रहं (ix) _________ भवन्तः ।
धन्यवादाः

भवतां (x) ____________ शिष्यः
नरेन्द्रः
कक्षा 10
वर्ग: ‘ब’

दिनाङ्कः ____________

मञ्जूषा- (कुर्वन्तु, विनीतः, निवेदमस्ति, पीड़ितः, अद्य, आगन्तुमसमर्थः, अस्मि, यत्, अवकाशं, अवकाशप्राप्तये,।)

परीक्षाभवनम्,
तिथि: 10.10.20……

प्रिय (i) ____________
सस्नेहं नमस्कारः।
भवतः पत्रं प्राप्तम्। (ii) ____________ प्रासीदत्। यथा भवता कथितं तथा अहं पत्रोत्तरे स्वविद्यालयस्य वर्णनं (iii) ____________ मम (iv) ____________ अतीव विशालः सुन्दरः च अस्ति । अत्र त्रिसहस्रं छात्राः (v) ____________ पठन्ति। (vi) ____________ पुस्तकानां पत्र-पत्रिकाणां च सुव्यवस्था अस्ति। (vii) ____________ वालीबाल-बैडमिन्टन-क्रिकेट रज्जु आकर्षणादि खेलानाम् उत्तमः प्रबन्धः अस्ति। परिषदः परीक्षापरिणामः प्रतिवर्ष (viii) ____________ भवति। मातपित्रोः (ix) ____________ प्रणामाः।

भवतः (x) ____________
क०ख०ग०

मञ्जूषा- (पुस्तकालये, चरणयोः, अभिन्नमित्रम्, संजीव, शतप्रतिशतम् , मनोयोगेन, मनः, करोमि, क्रीडाक्षेत्रे, विद्यालयः।)

20, नवोदयविद्यालयछात्रावासः,
(i) ____________,
तिथिः 4.11.20……

परम-आदरणीयाः पितृमहाभागाः,
सादरं (ii) ____________।
सविनयं निवेदनम् अस्ति यत् मम मासिकी परीक्षा (iii) ____________ जाता। मम उत्तरपत्राणि (iv) ____________ अभवन्। अस्मिन् ग्रीष्मावकाशे अहं गृहं न (v) ____________ यतः विद्यालयेन एकस्याः (vi) ____________ आयोजनं कृतम्। एषा यात्रा आगरा-ताजमहलं द्रष्टुम् (vii) ____________ अस्ति। यात्रा-व्ययार्थं पञ्चशतं (viii) ____________ भवन्तः प्रेषयन्तु। शेषं सर्वं कुशलम्। (ix) ____________ अग्रजाय च मम प्रणामाः।

(x) ____________ प्रियपुत्रः,
अर्णवः

मञ्जूषा- (भवदीयः, समाप्ता, शैक्षिकयात्रायाः, मुम्बईनगरम्, रुप्यकाणि, जनन्यै, आगमिष्यामि, प्रणामाः, शोभनानि, आयोजिता।)

“क्रीडा-महत्त्वम्”

मञ्‍जूषा:(महत्त्वपूर्णम्, सर्वेभ्यः, अनिवार्यम्, स्वास्थ्याय, जीवनम्, संयमः, स्थानम्, सफलाः, जनाः, क्रीडा।)

‘वर्षा ऋतुः’

मञ्जूषा:(मेघाः, जलम् सर्वत्र, दादुराः, ध्वनिः, रात्रौ, शीतलः वायुः, हरीतिमा, दामिनी, अपि, भीताः जनाः, कृषकाः प्रसन्नाः वृक्षाः मार्गाः, अवरुद्धाः।)

‘आदर्शः छात्रः’

मञ्जूषा:(विद्यालयः, गुरुम्, सम्मानम्, प्रतिदिनम्, व्यवहारकुशलः, सत्यवादी, गुणनिपुणः, अध्ययने, पुस्तकानाम् आदरः।)

रक्षाबन्धनपर्व

मञ्जूषा:भ्रातुः, भगिनी, राखीबन्धनम्, करोति, आशीर्वादम्, उपहारम्, धनम्, प्रमुदितमनः सर्वे, देशे, भारतदेशे।

बालदिवस-समारोहः’

मञ्जूषा:विद्यालये, अध्यापकाः, छात्राः, गतवर्षे, उत्साहेन मान्यते, पुरस्कारः, प्रथमम्, भाषणप्रतियोगिता, स्वागतम्।

भूरि परिश्रम्य किञ्चित् वित्तम् उपार्जितवान् ।

अन्योऽपि बुद्धिमाल्लोके मुच्यते महतो भयात्।

नय माम् अस्मात् नगरात् बहुदूरम् ।

मम नृत्यं तु प्रकृतेराराधना ।

अस्य पिता किं तपः+ तेपे ।

धरातलं मलेन सहितं जातम्।

हयाश्व नागाश्व वहन्ति बोधिताः ।

जलद! त्वं पर्वतकुलम् आश्वास्य रिक्तोऽसि।

काकचेष्टः विद्यार्थी एव आदर्शच्छात्रः मन्यते।

न्यायाधीशः आरक्षिणं दोषभाजनम् अमन्यत ।

सा तपस्विनी। स्वापत्यम् एवम् निर्भर्त्सयति ।

तदेवाहुः महात्मानः सम+त्व इति तथ्यतः ।

त्वं मीनान् छलेन अधिगृह्य क्रूर+तलु भक्षयसि ।

पुत्रस्य अभ्यधिका कृपा।

अन्योऽपि बुद्धिमान् लोके मुच्यते?

सर्व प्रकृतिमातरं प्रणमति।

किं सा कुपितः एवं भणति?

सः हाः पदातिरेव चलिष्यति।

मार्ग गहनकानने सा एक व्याघ्रं ददर्श?

अर्थकार्खेन पीडितः पदातिरेव प्राचलत् ।

दुर्बले सुते मातुः कृपा भवति ।

सा पुत्रौ चपेटया प्रहृत्य जगाद ।