अभ्यासवशगं मनः Sanskrit Communicative - अभ्यासवशगं मनः

अर्जुनः उवाच
चञ्चलं हि मनः कृष्ण! प्रमाथि बलवदृढ़म् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥
श्रीकृष्णः उवाच
असंशयं महाबाहो ! मनो दुर्निग्रहं चलम् ।
अभ्यासेन तु कौन्तेय, वैराग्येण च गृह्यते ॥
अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) मनः कीदृशम् अस्ति?
(ii) अत्र सम्बोधनपदम् किम् ?
(iii) अभ्यासेन वैराग्येण च किम् वशीक्रियते?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) कः कस्य निग्रहं सुदुष्करम् मन्यते?
(ii) मनः कथम् गृह्यते।
(iii) अत्र सम्बोधनपदम् किं प्रयुक्तम्?
इ. निर्देशानुसारम् उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'मन्ये' इति क्रियायाः कर्तृपदं किम्?
(ii) अत्र अव्ययपदम् किम्?
(iii) 'मनः' अस्य विशेषणपदं श्लोकात् एव चित्वा लिखत।

क्रोधाद्भवति संमोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥
तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ !
पाप्मानं प्रजहि येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥
अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) क्रोधात् किम् उद्भवति?
(ii) मनुष्यस्य विनाशस्य कारणम् किम्?
(iii) ज्ञानस्य विज्ञानस्य च नाशकः कः वर्तते?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) बुद्धिनाशात् किम् भवति ?
(ii) 'भरतर्षभ' पदम् कस्य सम्बोधनम् ?
(iii) आदौ कानि वशीकरणीयानि ?
इ. निर्देशानुसारम् उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'विनश्यति' इत्यर्थे अत्र किम् पदम् प्रयुक्तम् ?
(ii) 'पाप्मानं' पदम् कस्य विशेषणम् ?
(iii) 'प्रजहि' इति पदे कः लकारः?

शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक् शरीरविमोक्षणात्।
कामक्रोधोद्भवं वेगं, स युक्तः स सुखी नरः ॥
ध्यायतः विषयान् पुंसः संगस्तेषूपजायते ।
सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥
अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) त्रेगम् कस्मात् उद्भवति ?
(ii) 'योगी' इत्यर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम् ?
(iii) कान् ध्यायतः संगः उपजायते?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) सुखी कः भवति ?
(ii) कामात् किम् उपजायते?
(iii) बुद्धिनाशात् कः विनश्यति?
इ. निर्देशानुसारम् उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'पूर्वम्' अस्य पर्यायः श्लोकात् एव चित्वा लिखत।
(ii) 'सुखी नरः' इति अनयोः पदयोः विशेष्यपदम् किम्?
(iii) श्लोकात् 'उपजायते' पदस्य पर्याय चित्वा लिखत ।

अर्जुनः उवाच
अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः,
अनिच्छन्नपि वाष्र्णेय ! बलादिव नियोजितः ॥
श्रीकृष्णः
उवाच काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः।
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥
अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) अत्र श्रीकृष्णाय सम्बोधनपदम् किम्?
(ii) कामः कस्मात् उत्पन्नः?
(iii) 'उत्पन्नः' इत्यर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम् ?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) अनिच्छन् पुरुषः किम् करोति ? 
(ii) महाशनः कः?
(iii) श्रीकृष्णः कामं किं रूपेण वर्णयति?
इ. निर्देशानुसारम् उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'करोति' अस्य पर्यायः श्लोकात् एव चित्वा लिखत। 
(ii) 'अयम्' इति सर्वनामपदस्य प्रयोगः कस्मै अभवत् ? 
(iii) 'महाशनः' कस्य पदस्य विशेषणम् ?

विषयान् प्रति आसक्तिं न करणमेव वैराग्यं वर्तते।

मनसः अभ्यासेन वैराग्येण च वशीकरणं भवति।

एतत् कठिनतया वशीक्रियते।

मनः असंशयं तीव्रगामी वर्तते।

मनः अतीव चञ्चलं वर्तते।

असंशयं महाबाहो ! मनो दुर्निग्रहं चलम्।
अभ्यासेन तु कौन्तेय, वैराग्येण च गृह्यते ॥
अन्वयं - महाबाहो ! (i) ____________ असंशयम् मनः (ii)  ____________ चलम् (एतत्) तु (iii) ____________ वैराग्येण च (iv) ____________।
मञ्जूषा - दुर्निग्रहं, गृह्यते, अभ्यासेन, कौन्तेय

चञ्चलं हि मनः कृष्ण ! प्रमाथि बलवदृढ़म्।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥
अन्वयं - कृष्ण ! (i) ____________ हि चञ्चलम् (ii) ____________ बलवद् दृढ़म् (चास्ति)। अहम् तस्य (iii) ____________ वायोः इव (iv) ____________ मन्ये।
मञ्जूषा - प्रमाथि, सुदुष्करम्, निग्रहं, मनः

तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ !
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥
अन्वयं - भरतर्षभ !  तस्मात् (i) ____________ आदौ इन्द्रियाणि (ii) ____________ ज्ञानविज्ञान (iii) ____________ एनम् (iv) ____________ हि प्रजहि।
मञ्जूषा - नाशनम्, त्वम्, पाप्मानम्, नियम्य

क्रोधाद्भवति संमोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥
अन्वयं - क्रोधात् (i) ____________ सम्मोहात् (ii) ____________ स्मृतिभ्रंशात् (iii) ____________ भवति, बुद्धिनाशात् (iv) ____________ ।
मञ्जूषा - स्मृतिविभ्रमः, बुद्धिनाशः, उपश्यति, सम्मोहः

ध्यायतः विषयान् पुंसः संगस्तेषूपजायते।
सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥
अन्वयं - विषयान् (i) ____________ पुंसः तेषु (ii) ____________ उपजायते। सङ्गात् (iii) ____________ सञ्जायते।
(iv) ____________ क्रोधः अभिजायते।
मञ्जूषा - संगः, कामः, कामात्, ध्यायतः

असंशयं महाबाहो ! मनो दुर्निग्रहं चलम्।
अभ्यासेन तु कौन्तेय, वैराग्येण च गृह्यते ॥
भावार्थः - अस्य भावोऽस्ति यत्-श्रीकृष्णः (i) ____________ शिक्षयति यत् हे महाबाहो ! हे कुन्ती पुत्र अर्जुन! (ii) ____________ चञ्चलस्य मनसः नियन्त्रणम् वशीकरणम् वा (iii) ____________ भवति। परन्तु हे कौन्तेय! वारम्वारम् (iv) ____________ विषयान् प्रति वैराग्यभावेन च मनः वशं गच्छति ।
मञ्जूषा - अभ्यासेन, अर्जुनं, निस्संदेहम्, अतिकठितनं

चञ्चलं हि मनः कृष्ण ! प्रमाथि बलवदृढ़म्।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥
भावार्थः - अस्य भावोऽस्ति यत्-अर्जुनः भगवन्तं (i) ____________ कथयति यत् हे श्रीकृष्ण ! मनः निश्चयेन चञ्चलम् (ii) ____________ विषयेषु च शक्तिमत् भवति। अतः अहं तस्य चलायमानस्य (iii) ____________ नियन्त्रणं (iv) ____________ इव अतिकठिनम् जानामि।
मञ्जूषा - प्रमाथि, वायोः, श्रीकृष्णं, मनसः

तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ !
पाप्मानं प्रजहि येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥
भावार्थः - अस्य भावो वर्तते भगवान् श्रीकृष्णः (i) ____________ उपदिशति यत् हे भरतवंशे उत्पन्न अर्जुन ! कामक्रोधौः बुद्धेः (ii) ____________प्रमुखे कारणे स्तः। अतः तस्मात् कारणात् त्वम् आरम्भे एव (iii) ____________ नियम्य ज्ञानस्य विज्ञानस्य च विनाशकम् एनम् (iv) ____________कामं क्रोधम् च विनाशय।
मञ्जूषा - विनाशस्य, पाप्मानं, अर्जुनम्, इन्द्रियाणि

क्रोधाद्भवति संमोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥
अन्वयं - अस्य भावोऽस्ति यत्-क्रोधात् (i) ____________ उद्भवति। उद्विग्नतायाः (ii) ____________ विनाशः भवति। स्मृतेः विनाशात् (iii) ____________ नाशः भवति बुद्धेः (iv) ____________ च मनुष्यः विनश्यति।
मञ्जूषा - स्मृतेः, विनाशात्, उद्विग्नता, बुद्धेः

ध्यायतः विषयान् पुंसः संगस्तेषूपजायते।
सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥
भावार्थः - अस्य श्लोकस्य भावोऽयम्-सासारिकविषयान् भोगविलासादि-पदार्थान् (i) ____________ मनुष्यस्य तेषु विषयेषु (ii) ____________भवति। (iii) ____________ उद्भवति, कामात् च क्रोधः (iv) ____________भवति ।
मञ्जूषा - ध्यायतः, कामः, उत्पन्नः, आसक्तिः

तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्।

अनिच्छन्नपि वाष्णेॅय बलादिव नियोजितः।

क्रोधाद् भवति संमोहः।

पाप्मानं प्रजहि ये ज्ञानविज्ञाननाशनम्।