वाङ्मयं तपः Sanskrit Communicative - वाङ्मयं तपः

आचार्यत्पादमादत्ते पादं शिष्यः स्वमेधया।
कालेन पादमादत्ते पादं सब्रह्मचारिभिः ॥
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाइ्मयं तप उच्यते॥
अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) शिक्षायाः तृतीयः चतुर्थांशः कस्मात् गृह्यते ?
(ii) 'यत्' कस्य विशेषणम् ?
(iii) 'स्वाध्यायः' किम् भवति ?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) आचार्यात् कियत् भागम् आदत्ते ?
(ii) वाक्यं कीदृशम् स्यात् ?
(iii) वाङ्मयं तपः किं प्रकारं वाक्यं उच्यते?
इ. निर्देशानुसारम् उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'निज' इत्यर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम् ?
(ii) 'आदत्ते' इति क्रियायाः कर्तृपदं किम् ?
(iii) 'कथ्यते' इत्यर्थे अञ् किम् पदं  प्रयुक्तम्?

शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा।
ऊहापोहार्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानं च धीगुणा:॥
माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः।
धैर्यं लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणा:॥  
अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) प्रथमः धीगुणः कः अस्ति ?
(ii) पाठक-गुणाः कति सन्ति ?
(iii) 'षडेते' अत्र सन्धिः वर्णसंयोगो वा ?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) धीगुणाः कति सन्ति ?
(ii) श्लोके के विपर्ययद्वयं प्रयुक्तम् ?
(iii) प्रथमः पाठकगुणः कः अस्ति ?
इ. निर्देशानुसारम् उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'ऊहः इति पदस्य अर्थः 'पक्षे तर्कः' अस्ति 'विपक्षे तर्कः' वा ?
(ii) 'चैव' इति पदस्य सन्धिच्छेद कृत्वा लिखत ।
(iii) ''मधुरता' इत्यर्थे किम् पदम् श्लोके प्रयुक्तम् ?

नास्ति विद्यासमं चक्षुः नास्ति सत्यसमं तपः।
नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम्॥
न तथा शीतलसलिलं न चन्दनरसो न शीतला छाया।
प्रहलादयति च पुरुषं, यथा मध्रभाषिणी वाणी॥
अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) विद्यासमं किम् नास्ति ?
(ii) 'दुःखं केन समं नास्ति ?' 
(iii) शीतला का भवति ?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) तपः केन समम् अस्ति ?
(ii) कीदृशं सलिलम् अपि पुरुषं न प्रहलादयति ?
(iii) पुरुषं का आनन्दयति ?
इ. निर्देशानुसारम् उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) ‘नयनम्' इत्यर्थे अत्र श्लोके किम् पदम् प्रयुक्तम् ?
(ii) 'आनन्दयति' इति अर्थे किं पदं प्रयुक्तम् ?
(iii) 'शीतला छाया' इति अनयोः पदयोः विशेषणपदं किम् ?

शारदा शारदाम्भोजवदना वदनाम्बुजे ।
सर्वदा सर्वदाऽस्माकं सन्निधिं सन्निधिं क्रियात् ॥
अपूर्वः कोऽपि कोशोऽयं विद्यते तव भारति !
व्ययतो वृद्धिमायाति क्षयमायाति सञ्चयात् ॥
अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) सर्वदा का अस्ति?
(ii) सरस्वती कीदृशी अस्ति?
(iii) भारत्याः कोशः कीदृशः वर्तते ?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) कदा अस्माकं सन्निधिं सरस्वती करोतु इति कामना कृतम्?
(ii) सरस्वत्याः कोशः कथं क्षयम् आयाति ?
(iii) 'क्षयमायाति' अत्र सन्धिः अस्ति वर्णसंयोगो वा ?
इ. निर्देशानुसारम् उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) ‘शारदाम्भोजवदना’ इत्यस्य विशेष्यम् किम्?
(ii) 'तव' इति सर्वनामपदस्य प्रयोगः कस्यै अभवत् ?
(iii) क्षयम इति पदस्य विपर्यय किम् ?

स्वाध्यायः अपि तपः भवति ।

प्रियहितं वाक्यम् अपि वाङ्मयं तपः भवति ।

अनुद्वेगकरं वाक्यम् एव वदेत् ।

वाङ्मयं तपः उच्यते ।

संसारे ज्ञानस्य चत्वारः पादाः भवन्ति ।

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥
अन्वयः- यत् वाक्यम्, (i)  ____________ सत्यम् (ii) ____________ च (तथा) स्वाध्याय (iii) ____________ च एव (iv) ____________ तपः उच्यते।
मञ्जूषा- वाड्मयं, अनुद्वेगकरम्, अभ्यसनम्, प्रियहितम्

आचार्यत्पादमादत्ते पादं शिष्यः स्वमेधया।
कालेन पादमादत्ते पादं सब्रह्मचारिभिः ॥
अन्वयः- शिष्यः, (i) ____________ पादम् आदत्ते । (शिष्यः) स्वमेधया (ii)  ____________ (आदत्ते।), (शिष्यः) (iii) ____________ च पादम् आदत्ते, (शिष्यः) सब्रह्मचारिभिः पादम् (iv) ____________ ।
मञ्जूषा-कालेन, आचार्यात्, पादम्, आदत्ते।

माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः । 
धैर्यं लयसमर्थ च षडेते पाठका गुणाः ॥
अन्वयः- माधुर्यम्, (i) ____________ पदच्छेदः तु (ii) ____________ धैर्यम् (iii) ____________ च एते (iv) ____________ पाठकगुणाः (सन्ति)।
मञ्जूषा- लयसमर्थम्, षट्, सुस्वरः, अक्षरव्यक्तिः

शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा।
ऊहापोहार्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानं च धीगुणाः ॥
अन्वयः- शुश्रूषा, (i) ____________ च एव, (ii) ____________ तथा धारणम्, ऊह-(iii) ____________ , अर्थविज्ञानम्, तत्त्वज्ञानम् च (iv) ____________ भवन्ति । 
मञ्जूषा- अपोह, धीगुणाः, श्रवणम्, ग्रहणम्

न तथा शीतलसलिलं न चन्दनरसो न शीतला छाया।
प्रह्लादयति च पुरुषं, यथा मधुरभाषिणी वाणी ॥
अन्वयः- यथा (i) ____________ वाणी पुरुषम् (ii) ____________ तथा शीतल-सलिलम् न, (iii) ____________ न, शीतला (iv) ____________ च न (प्रहलादयति)।
मञ्जूषा- चन्दनरसः, छाया, प्रहलादयति, मधुरभाषिणी

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥
भावार्वः- यत् (i) ____________ श्रोतॄणाम् हृदये उद्वेगं न करोति, सत्ययुक्तं (ii) ____________ हितकारि च भवति, तस्य (iii) ____________ तथा च स्वाध्यायस्य अभ्यासः एव (iv) ____________ तपः कथ्यते।
मञ्जूषा -  वाचनम्, वाङ्मयं, वाक्यम्, प्रियं

आचार्यत्पादमादत्ते पादं शिष्यः स्वमेधया।
कालेन पादमादत्ते पादं सब्रह्मचारिभिः ॥
भावार्वः- शिष्यस्य (i) ____________ चत्वारि साधनानि सन्ति। सः शिक्षायाः प्रथमं चतुर्थांशं (ii) ____________ प्राप्नोति । द्वितीयं चतुर्थांशम् च (iii) ____________ लभते ।एवमेव तृतीयं चतुर्थांशं (iv) ____________ प्राप्नोति शेषं चतुर्थांशं च सब्रह्मचारिभिः प्राप्नोति ।
मञ्जूषा -  सब्रह्मचारिभिः, शिक्षाप्राप्तेः, आचार्यात्, स्वमेधया

माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः ।
धैर्यं लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणाः ॥
भावार्वः- अस्मिन् श्लोके ____________ षड्गुणाः कथिताः सन्ति।। ।। सः एव उत्तमः पाठकः मन्यते  यस्मिन् एते गुणाः पठनसमये ____________ सन्ति -माधुर्यम् अर्थात् मधुरता, अक्षरव्यक्तिः अर्थात् वर्णानाम् स्पष्टतया उच्चारणम्, ____________, सुष्ठु स्वरः, ____________, लयसमर्थं च। अर्थात् पाठकाः भाषां मधुरतया पठेयुः, वर्णानाम् स्पष्टतया उच्चारणं कुर्युः, पदानाम् विच्छेदं कृत्वा पठेयुः, पठने सुष्ठु स्वरः स्यात्, धैर्यं कदापि न त्यजेयुः, आरोहावरोहक्रमानुसारं च पठेयुः। तदैव भाषायाः शोभा भवति ।
मञ्जूषा - पदच्छेदः, सम्मिलिताः, पाठकानां, धैर्यम्

शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा।
ऊहापोहार्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानं च धीगुणाः ॥
भावार्वः- अस्मिन् श्लोके उत्तमबुद्धेः (i) ____________ वर्णिताः सन्ति। यथा श्रोतुम् इच्छा (शुश्रूषा) श्रवणम्, ग्रहणम्, धारणम्, (ii) ____________ (ऊहः), विपक्षे तर्कः (अपोहः) (iii) ____________ (अर्थविज्ञानम्) (iv) ____________ (तत्त्वज्ञानम्) च। सा बुद्धिः एव उत्कृष्टा भवति यस्माम् उपरिलिखिताः गुणाः भवन्ति ।
मञ्जूषा - अर्थस्य विशुद्धं ज्ञानम्, यथार्थज्ञानम्, पक्षे तर्कः, अष्टगुणाः

न तथा शीतलसलिलं न चन्दनरसो न शीतला छाया।
प्रह्लादयति च पुरुषं, यथा मधुरभाषिणी वाणी ॥
भावार्वः- न तु शीतलं जलमेव न चन्दनस्य रसः न (i) ____________ छाया च मनुष्यं तथा (ii) ____________ यथा मृदुभाषिणी (iii) ____________ पुरुषं प्रसन्नं करोति। अर्थात् (iv) ____________ वाणीं श्रुत्वा मनुष्यस्य मनः अपूर्वा शीतलताम् शान्तिम् च अधिगच्छति। अतः सदैव मधुरां वाणीम् एव वदेत्।
मञ्जूषा - मधुरभाषिणीं, वाणी, शीतला, आनन्दयति

प्रह्लादयति च पुरुषं, यथा मधुरभाषिणी वाणी।

आचार्यात्पादमादत्ते, पादं शिष्यः स्वमेधया।

शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा

सर्वदा सर्वदाऽस्माकं सन्निधिं सन्निधिं क्रियात्

शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा