पद्य-अनयोक्त्यः Sanskrit - पद्य-अनयोक्त्यः

 एकेन राजहंसेन या शोभा सरसो भवेत्।
न सा बकसहस्रेण परितस्तीरवासिना।।

अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयमेव)
‍(क)कति राजहंसेन सरसः शोभा भवति?
(ख)केन सरसः शोभा भवति?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत 
‍(क)केन सरसः शोभा न भवति?
इ. भाषिककार्यम्- उतरि- (प्रश्नद्वयमेव)‍ 
‍(क)‘एकेन राजहंसेन’ अनयोः पदया: विशेषणपदं किमस्ति?
(ख) श्लोकस्य ‘शोभा’ इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्?
(ग)श्लोके ‘सा’ इत्यस्य विशेषणस्य विशेष्यः कः?

 भुक्ता मृणालपटली भवता निपीता
न्यम्बूनि यत्र नलिनानि निषेवितानि।
रे राजहंस! वद तस्य सरोवरस्य,
कृत्येन केन भवितासि कृतोपकारः॥

अ. एकपदेन उत्तरत 
‍(क)राजहंसः कां भुनक्ति?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत 
‍(क)कः सरोवरस्य कृतोपारकः भवति?
इ. भाषिककार्यम्- उतरि- (प्रश्नद्वयमेव)‍ 
‍(क)‘यत्र भवता मृणालपाटली भुक्ता’। अत्र कर्तृपदं किम्?
(क) यत्र(ख) भवता(ग) भुक्ता(घ) मृणालपाटली
(ख)श्लोके ‘केन कृत्येन’ अतयोः पदयोः विशेषणपदं किमस्ति?
(क) केन(ख) किम्(ग) कृत्येन(घ)कृत्यम्
(ग)अस्मिन् श्लोके ‘जलानि’ पदस्य कः पर्यायः आगतः?
(क) नलिनानि(ख) निपीतानि(ग) अम्बूनि(घ) निषेवितानि

 तोयैरल्पैरपि करुणया भीमभानौ निदाघे,
मालाकार! व्यरचि भवता या तरोरस्य पुष्टिः।
सा किं शक्या जनयितुमिह प्रावृषेण्येन वारा,
धारासारानपि विकिरता विश्वतो वारिदेन॥

अ. एकपदेन उत्तरत 
‍(क)कः भीमभानौ निदाघे तरोः पुष्टिम् व्यरचयति?
(ख)मालाकारः कति जलैः तरोः पुष्टिं करोति?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत 
‍(क)वारिदेन का कर्तम् न शक्या अस्ति?
इ. भाषिककार्यम्- उतरि- (प्रश्नद्वयमेव)‍ 
‍(क)श्लोके ‘तोयैः’ इति विशेष्य पदस्य विशेषणं किमस्ति?
(ख)‘भवता करुणया अस्य ….’ अत्र ‘भवता’ पदं कस्मै आगतम्?
(ग)अस्मिन् श्लोके वृक्षस्य’ इति पदस्य कः पर्यायः आगतः?

 आपेदिरेऽम्बरपथं परितः पतङ्गाः,
भृङ्गा रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते।
सङ्कोचमञ्चति सरस्त्वयि दीनदीनो,
मीनो नु हन्त कतमां गतिमभ्युपैतु॥

अ. एकपदेन उत्तरत 
‍(क)परितः पतङ्गाः कुत्र (कम्) आपेदिरे?
(ख)के रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत 
‍(क)सरः सङ्कोचम् अञ्चति कः कतमां गतिम् अभ्युपैतु?
इ. भाषिककार्यम्- उतरि- (प्रश्नद्वयमेव)‍ 
(क) श्लोके ‘कतमा गतिम्’ पदयोः कः विशेष्यः वर्तते?
(क) गतिः(ख) कतमा(ग)कतमा(घ) गतिम्
(ख)अत्र श्लोके ‘आपेदिरे’ इति क्रियायाः कर्तृपदं किम्?
(क) परितः(ख) पतङ्गाः(ग) अम्बरपथम्(घ) पथम्
(ग)‘सरः त्वयि सङ्कोचम्’। अत्र ‘त्वयि’ पदं कस्मै आगतम्?
(क) सरसे(ख) मीनाय(ग) भृङ्गेभ्यः(घ)पतङ्गेभ्यः

एक एव खगो मानी वने वसति चातकः।
पिपासितो वा म्रियते याचते वा पुरन्दरम्॥

अ. एकपदेन उत्तरत 
‍(क)चातकः कीदृशः खगः वर्तते?
(ख)कः वने वसति?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत 
‍(क)कीदृशः चातक: म्रियते?
इ. भाषिककार्यम्- उतरि- (प्रश्नद्वयमेव)‍ 
(क)मानी’ इति विशेषणस्य कः विशेष्य श्लोके आगतोऽस्ति?
(ख)श्लोके ‘म्रियते’ इत्यस्य क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
(ग)‘अत्र श्लोके ‘नश्यति’ इत्यस्य कः पर्यायः आगतः?

आश्वास्य पर्वतकुलं तपनोष्णतप्त-
मुद्दामदावविधुराणि च काननानि।
नानानदीनदशतानि पूरयित्वा
रिक्तोऽसि यज्जलद ! सैव तवोत्तमा श्रीः ॥

अन्वयः हे जलद! (त्वं) (i) ______पर्वतकुलम् उद्दामदावविधुराणि (ii)____ च आश्वास्य नानानदीनदशतानि (iii)_____ च यत् (स्वयं) रिक्तः असि, सा (रिक्तता) एव तव (iv) _____श्रीः (अस्ति) ।
मञ्जूषा:(उत्तमा, काननानि, तपनोष्णतप्तम्, पूरयित्वा)

  रे रे चातक! सावधानमनसा मित्र क्षणं श्रूयता
मम्भोदा बहवो हि सन्ति गगने सर्वेऽपि नैतादृशाः।
केचिद् वृष्टिभिरार्द्रयन्ति वसुधां गर्जन्ति केचिद् वृथा,
यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः॥

अन्वयः रे रे मित्र चातक! (i) _______ क्षणं श्रृयताम् गगने हि बहवः (ii) _______ सन्ति, सर्वे अपि एतादृशाः न (सन्ति)। केचिद् (iii) _______ वृष्टिभिः आर्द्रयन्ति, केचित् (च) वृथा गर्जन्ति, यं यम् पश्यसि तस्य तस्य (iv) _______ दीनं वचः मा ब्रूहि।।
मञ्जूषा-(पुरतः, अम्भोदाः, सावधानमनसा, वसुधां)

  आश्वास्य पर्वतकुलं तपनोष्णतप्त
मुद्दामदावविधुराणि च काननानि।
नानानदीनदशतानि च पूरयित्वा,
रिक्तोऽसि यज्जलद! सैव तवोत्तमा श्रीः।।

अन्वयः (i) _______ पर्वतकुलम् आश्वास्य उद्दामदावविधुराणि (ii) _______ नानानदीनदशतानि (iii) _______ चहे जलद! यत् रिक्त असि तव सा एव (iv) _______ श्री: (अस्ति)।
मञ्जूषा-(काननानि, तपनोष्णतप्तम्, उत्तमा, पूरयित्वा)

 एक एव खगो मानी वने वसति चातकः।
पिपासितो वा प्रियते याचते वा पुरन्दरम्॥

अन्वयः एकः एव (i) _______ खगः चातकः (ii) _______ वसति। वा (iii) _______ म्रियते (iv) _______ याचते वा।
मञ्जूषा-(अम्बरपथम, दीनदीनः माणात्वयि)

आपेदिरेऽम्बरपथं परितः पतङ्गाः,
भृङ्गा रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते।
सङ्कोचमञ्चति सरस्त्वयि दीनदीनो,
मीनो नु हन्त कतमा गतिमभ्युपैतु॥

अन्वयः तङ्गाः परतिः (i) _______ आपेदिरे, (ii) _______ रसालमुकुलानि सामश्रयन्ते। सर: (iii) _______ ङ्कोचम् अञ्चति, हन्तः (iv) _______ मीनः न कतमा गतिम् अभ्युपैतु।
मञ्जूषा-(अम्बरपथम, दीनदीनः माणात्वयि)

     रे रे चातक! सावधानमनसा मित्र क्षणं श्रूयता
‘मम्भोदा बहवो हि सन्ति गगने सर्वेऽपि नैतादृशाः।
केचिद् वृष्टिभिरार्द्रयन्ति वसुधां गर्जन्ति केचिद् वृथा,
यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः।।

भावार्थ: अस्य भावोऽस्ति यत् हे मित्र चातक! सावधानं भूत्वा मम वासि (i) _______ अवधीयताम् यतः गगने अनेके बद्दलाः सन्ति परन्तु तेषु सर्वे स्व (ii) _______ धरा न तर्पयन्ति अपितु केचिदेव वर्षन्ति केचित्त वृथा एव गर्जन्ति। अतः यं यं बद्दलं त्वं पश्यसि तस्य-तस्य (सर्वस्य) अग्ने स्वदीनं वचः मा (iii) _______ एवमेव संसारेऽपि अनेके जनाः सन्ति ते सर्वे स्वमित्राणां सहाय्यं न कुर्वन्ति अतः (iv) _______ अग्रे स्वदुःखानि प्रकटानि न कुर्युः अनेन आत्मसम्मान समाप्यते जर्गात हास्य च भवति।
मञ्जूषा- (ब्रूहि, सर्वेषाम्, श्रुत्वा, वर्षाभिः)

    आश्वास्य पर्वतकुलं तपनोष्णतप्त
मुद्दामदावविधुराणि च काननानि।
नानानदीनदशतानि च पूरयित्वा,
रिक्तोऽसि यज्जलद! सैव तवोत्तमा श्रीः॥

भावार्थ: सूर्यस्य प्रकाशेन संतप्त (i) _______ तृप्तं कृत्वा, उच्चैः वृक्षः रहितानि वनानि च तृप्तानि कृत्वा नाना नदीः शतानि (ii) _______ पूरयित्वा अपि यदि जलदः रिक्तोऽवर्तन एन्ततु तस्य उदारता (iii) _______ वा भवति। एवमेव सज्जनाः अपि महादानीनाः इव सर्वस्वं दानं कृत्वा (iv) _______ भवन्ति। इयमेव तेषां शोभा वर तते।
मञ्जूषा- (शोभा, पर्वतसमूह, अतृप्ताः, नदान्)

     एक एव खगो मानी वने वसति चातकः।
पिपासितो वा म्रियते याचते वा पुरन्दरम्॥

भावार्थ: स्वाभिमानी खगः (i) _______ वने उषित्वा (ii) _______ एव मृत्युम् आ. प्नोति अथवा मेघ स्वात्मने वर्षायाः जलं याचते। सः कदापि (iii)
_______ जलं न पिबति। एवमेव स्वाभिमानी जनोऽपि स्व सम्मानेन मर्यादितेन जीवनेन सह एव जीवनं याषयन्ति ते कदापि स्वजीवनाय (iv) _______ मर्यादाञ्च न त्यजन्ति। अनेन गुणेनैव ते अमराः भवन्ति।
मञ्जूषा- (आत्मसम्मानं, धरायाः, चातकः, पिपासितः)

    आपेदिरेऽम्बरपथं परितः पतङ्गाः,
भृङ्गा रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते।
सङ्कोचमञ्चति सरस्त्वयि दीनदीनो,
मीनो नु हन्त कतमां गतिमभ्युपैतु॥

भावार्थ: खगाः ग्रीष्मतौं सर्वतः आकाशमार्ग (i) _______ भ्रमराः अपि आम्र मञ्जरी: आश्रिताः अभवन्। अतः सरोवरे (ii) _______ भवति सति मत्स्याः निराश्रिताः भूत्वा कुत्र (iii) _______ ग्रहीष्यन्ति अर्थात् कुत्रापिन। मत्स्याः स्वाश्रयस्य सरोवरस्य दुर्दिने आगते अपि ते (iv) _______ कदापि न त्यक्ष्यन्ति। एतदेव सन्मित्रस्य लक्षणं वर्तते।
मञ्जूषा-(प्राप्नुवन्ति, तम्, निर्जले, आश्रयम्)

   तोयैरल्पैरपि करुणया भीमभानौ निदाघे,
मालाकार! व्यरचि भवता या तरोरस्य पुष्टिः।
सा किं शक्या जनयितुमिह प्रावृषेण्येन वारां,
धारासारानपि विकिरता विश्वतो वारिदेन॥

भावार्थ: अर्थात् हे मालाकार। त्वम् भीषणतया ग्रीष्मतौं (i) _______ तपति सति अल्पेन जलेन या सेवा भवता अस्य (ii) _______ पोषणार्थं कृता किं सा एव सेवा (iii) _______ परितः धारासु प्रवाहते जलैः वारिदेन अपि कर्तुं सक्षमेन भूयते? अर्थात् मानवजीवनं केवलं सुखैरेव न प्रवर्धते तदर्ध दुःखमपि तथैव अनिवार्य वर्तते यथा सुखम् अस्ति। सुखदुःखम् तु मानवजीवनस्य द्वौ (iv) _______ इव वर्तते?
मञ्जूषा-(वृक्षस्य, स्कन्धौ, भानौ, वर्षाकाले)