पद्य –शुचिपर्यावरणम् Sanskrit - पद्य –शुचिपर्यावरणम्

  दुर्वहमत्र जीवितं जातं प्रकृतिरेव शरणम्। शुचिपर्यावरणम् ॥
महानगरमध्ये चलदनिशं कालायसचक्रम् ।
मनः शोषयत् तनुः पेषयद् भ्रमति सदा वक्रम् ॥
दुर्दान्तैर्दशनैरमुना स्यान्नैव जनग्रसनम्। शुचिपर्यावरणम् ॥

अ. एकपदेन उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(क)अत्र किं दुर्वहं जातम्?
(ख)महानगरे कालायसचक्रं कदा चलति?
(ग) ) पर्यावरणं कीदृशं भवितव्यम्?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(क) कालायसचक्रं किं कुर्वत् वक्कं भ्रमति?
(ख) केन जनग्रसनं न स्यात्?
(ग) का अस्माकं शरणम् अस्ति?
इ. निर्देशानुसारम् उत्तरत (केवल प्रश्नद्वयम्)
(क) 'सर्वदा' इति पदस्य पर्यायपदं श्लोकात् चित्वा लिखत।
(ख) 'सुकरम्' इति पदस्य विलोमपदं श्लोकात् चित्वा लिखत ।
(ग) 'दुर्दान्तैः दशनैः' इत्यनयोः पदयोः किं विशेषणपदम्?

दुर्वहमत्र जीवितं जातं प्रकृतिरेव शरणम्।शुचि-पर्यावरणम्॥
महानगरमध्ये चलदनिशं कालायसचक्रम्।
मनः शोषयत् तनुः पेषयद् भ्रमति सदा वक्रम्॥
दुन्तैिर्दशनैरमुना स्यान्नैव जननसनम्। शुचि …

अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयमेव)-
‍(क)चक्रम कीदृशम् चलति?
(ख)अस्माकम् शरणम् किम्?
‍(ग)अत्र जीवितं कथं जातम्?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत 
‍(क)चक्रम् वक्रम् कदा चलति?
(ख)अमुना दुर्दान्तैः दशनैः किं न स्यात्?
इ. तनदेशानुसारम् उतरि- (प्रश्नद्वयमेव)‍ 
‍(क)“अहर्निशम्” इति पदस्य पर्यायपदं पद्यांशे किम्?
(ख)“सरलैः” इति पदस्य विपर्यय पदं पद्यांशे किम
‍(ग)“पर्यावरणम्” इति पदस्य विशेषणपदं किम्?

कज्जलमलिनं धूमं मुञ्चति शतशकटीयानम्।
वाष्ययानमाला संधावति वितरन्ती ध्वानम्॥
यानानां पङ्क्तयो ह्यनन्ताः कठिनं संसरणम्। शुचि …।

अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयमेव)-
‍(क)कि कज्जलमलिनं धूमं मुञ्चति?
(ख)वाष्पयानमाला कि कुर्वन्ती संधावति?
‍(ग)वाष्पयानमाला कि वितरन्ती अस्ति?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत 
‍(क)संसरणम् कठिनम् किमर्थम् भवति?
(ख)शतशकटीयानम् किं करोति?
इ. तनदेशानुसारम् उतरि- (प्रश्नद्वयमेव)‍ 
‍(क)‘शतशकटीयानम्’ कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्?
(ख)अनंताः’ इति पदस्य विशेष्यपदं किम्?
‍(ग)‘चलनम्’ इति क्रियापदस्य पर्यायपदं किम्?

वायुमण्डलं भृशं दूषितं न हि निर्मलं जलम्।
कुत्सितवस्तुमिश्रितं भक्ष्यं समलं धरातलम्॥
करणीयं बहिरन्तर्जगति तु बहु शुद्धीकरणम्। शुचि …॥

अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयमेव)
‍(क)जलम् कीदृशम् अस्ति?
(ख)भृशं दूषितम् किम् अस्ति?
‍(ग)कुत्सितवस्तु मिश्रितं किम्?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत 
‍(क)मनुष्यैः किं करणीयम्?
(ख)धरातलं कीदृशं जातम्?
इ. तनदेशानुसारम् उतरि- (प्रश्नद्वयमेव)‍ 
‍(क)दूषितम्’ इति पदस्य विपर्ययपदं श्लोके किम्?
(ख)वायुमण्डलम्’ इति पदस्य विशेषणपदं किम्?
‍(ग)‘करणीयम्’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?

कञ्चित् काल नय मामस्मान्नगराद् बहुदूरम्।
प्रपश्यामि ग्रामान्ते निर्झर-नदी-पयःपूरम्।।
एकान्ते कान्तारे क्षणमपि मे स्यात् सञ्चरणम्। शुचि …॥

अ. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयमेव)
‍(क)कविः कस्मात् दूरं गच्छति?
(ख)कीदृशे कान्तारे सः क्षणमपि संरचरण कर्तुम् इच्छति।
‍(ग)ग्रामान्ते निर्झर-नदी कीदृशं भवति?
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत 
‍(क)ग्रामान्ते सः किम् द्रष्टुम् इच्छति?
(ख)एकान्ते कान्तारे मे किं स्यात्?
इ. तनदेशानुसारम् उतरि- (प्रश्नद्वयमेव)‍ 
‍(क)अतिसमीपम्’ इति पदस्य विपर्ययपदम् किम्?
(ख)कान्तारे’ इति पदस्य विशेषणपदं किम्?
(ग)‘जलम्’ इति पदस्य पर्यायपदं किम्?

प्रस्तरतले लतातरुगुल्मा नो भवन्तु पिष्टा।
पाषाणी सभ्यता निसर्गे स्यान्न समाविष्टा।
मानवाय जीवनं कामये नो जीवन्मरणम्। शुचि …॥

अन्वयः
लतातरु गुल्मा: (i) ________ न पिष्टाः भवन्तु। (ii) ________ पाषाणी सभ्यता (iii) ________ न स्यात्। (अहम्) मानवाय (iv) ________ कामये जीवन्मरणम् न।
मञ्जूषा-(जीवन, प्रस्तरतले, निसर्ग, समाविष्टा)

अयि चल बन्धो! खगकुलकलरव गुञ्जितवनदेशम्।
पुर-कलरव सम्भ्रमितजनेभ्यो धृतसुखसन्देशम्॥
चाकचिक्यजालं नो कुर्याज्जीवितरसहरणम्॥ शुचि …॥

अन्वयः
बन्धो! खगकुल (i) ________ गुञ्जितवनदेशम् (ii) ________ पुर-कलरव सम्भ्रमित (iii) ________धृत सुख सन्देशम्। चाकचिक्यजालं जीवित (iv) ________ हरणम् न कुर्यात्।
मञ्जूषा-(जनेभ्यः, कलरव, रस, चल)

हरिततरूणां ललितलतानां माला रमणीया।
कुसुमावलिः समीरचालिता स्यान्मे वरणीया॥
नवमालिका रसालं मिलिता रुचिरं संगमनम्। शुचि …॥

अन्वयः
हरित तरूणाम् ललित (i) ________ रमणीया माला (ii) ________ चालिता कुसमावलिः मे वरणीया स्यात् (iii) ________ नवमालिका (iv) ________ संगमनम् मिलिता।
मञ्जूषा-(रुचिरं, लतानां, रसालं, समीर)

कञ्चित् कालं नय मामस्मान्नगराद् बहुदूरम्।
प्रपश्यामि ग्रामान्ते निर्झर-नदी-पयःपूरम्॥
एकान्ते कान्तारे क्षणमपि मे स्यात् सञ्चरणम्॥ शुचि …॥

अन्वयः
कञ्चित् कालं माम् (i) _________ नगरात् बहु दूरम् नय। ग्रामान्ते (अहम्) (ii) _________ नदी-पयः पूरम् प्रापश्यामि। (iii) _________ कान्तारे में क्षणम् अपि (iv) _________ स्यात्।
मञ्जूषा-(सञ्चरणम्, अस्मात्, एकान्ते, निर्झर)

वायुमण्डलं भृशं दूषितं न हि निर्मल जलम्।
कुत्सितवस्तुमिश्रितं भक्ष्यं समलं धरातलम्॥
करणीयं बहिरन्तर्जगति तु बहु शुद्धीकरणम्॥ शुचि…॥

अन्वयः
(अद्य) वायुमण्डलं (i) ________ दूषितं, निर्मल जलम् हि न, (ii) ________ कुत्सित वस्तु मिश्रितं समलं (iii) ________ अन्तजगति तु (iv) ________ करणीयं बहु शुद्धीकरणम्।।
मञ्जूषा-(भक्ष्यं, भृशं, धरातलम्, निर्मल)