भारतीवसन्तगीतिः Sanskrit - भारतीवसन्तगीतिः

लतानां नितान्तं सुमं शान्तिशीलम्
चलेदुच्छलेत्कान्तसलिलं सलीलम्,
तवाकर्ण्य वीणामदीनां नदीनाम् ॥
निनादय.....॥
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) नदीनां किम् सलीलम् उच्छलेत् ?
(ii) सरस्वत्याः वीणा कीदृशी अस्ति?
(iii) कासाम् सलीलम् उच्छलेत्?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) कीदृशं सुमं चलेत्?
(ii) किम् श्रुत्वा नदीनां कान्तसलिलम् उच्छलेत्?
(iii) कासाम् सुमम् चलेत्?
III. भाषिककार्यम्- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) ' शान्तिशीलम् ' इति विशेषणस्य विशेष्यपदं किम् ?
(ii) ' कान्तसलिलम् ' इति कर्तृपदस्य क्रियापदं चित्वा लिखत।
(iii) ' श्रुत्वा ' इत्यस्य पर्यायपदं चित्वा लिखत |

ललित-पल्लवे पादपे पुष्पपुञ्जे
मलयमारुतोच्चुम्बिते मञ्जुकुञ्ज,
स्वनन्तीन्ततिम्प्रेक्ष्य मलिनामलीनाम् ॥
निनादय.... ॥
I. एकपदेन उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम् )
(i) पादपे कीदृशाणि पत्राणि सन्ति?
(ii) पुष्पपुञ्ज केषां पंक्तिः ध्वनिं करोति ?
(iii) अलयः कुत्र शोभन्ते?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम् )
(i) कीदृशे कुञ्ज अलीनां पंक्तिः दृश्यते?
(ii) मलय-मारुतोच्चुम्बिते का ध्वनिं करोति ?
(iii) अस्मिन् श्लोके कस्मिन् क्षेत्राणि वर्णनम् अस्ति।
III. भाषिककार्यम्- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'ततिम्' इत्यस्य विशेषणपदं किं प्रयुक्तम्?
(ii) 'निर्मलाम्' इत्यस्य विलोमपदं पद्यांशात् चित्वा लिखत ।
(iii) 'ललितपल्लवे' इत्यस्य विशेष्यपदं किम् ?

वहति मन्दमन्दं सनीरे समीरे
कलिन्दात्मजायास्सवानीरतीरे,
नतां पङ्क्तिमालोक्य मधुमाधवीनाम् ॥
निनादय... ॥
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम् )
(i) 'कलिन्दात्मजा' का वर्तते ?
(ii) कासां पङ्क्तिः नता वर्तते ?
(iii) यमुना कस्या आत्मजा वर्तते ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम् )
(i) कस्याः सवानीरतीरे वायुः मन्दमन्दं वहति?
(ii) यमुनायाः तीरे कविः काम् अवलोकयितुं कथयति ?
(iii) अस्मिन् श्लोके कस्याः महत्वं कदा कविनाकृत?
III. भाषिककार्यम्- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) ' समीरे ' इत्यस्य विशेषणपदं किम् ?
(ii) ' वहति ' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
(iii) ' शनैः शनैः ' इत्यस्य पर्यायशब्दः कः?

निनादय नवीनामये वाणि! वीणाम्
मृदुं गाय गीतिं ललित-नीति-लीनाम् ।
मधुर-मञ्जरी-पिञ्जरी-भूत-मालाः
वसन्ते लसन्तीह सरसा रसालाः
कलापाः ललित-कोकिला-काकलीनाम् ॥
निनादय... ।।
I. एकपदेन उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) का नवीनां वीणां वादयतु?
(ii) वसन्ते कीदृशाः आम्राः लसन्ति?
(iii) वाणी कीदृशां वीणां वादयतु?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम् )
(i) वसन्ते कासां कलापाः विलसन्ति?
(ii) सरस्वती कीदृशीं गीतिं गायतु ?
(iii) अस्मिन् श्लोके कस्मिन् ऋतु वर्णनम् वर्तते ?
III. भाषिक-कार्यम्- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) ' वीणाम् ' इति विशेष्यपदस्य पद्यांशात् विशेषणपदं चित्वा लिखत ।
(ii) ' रसालाः ' इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किं प्रयुक्तम् ?
(iii) 'आम्राः ' इत्यस्य पर्यायशब्दं चित्वा लिखत।

लतानां नितान्तं सुमं शान्तिशीलम्
चलेदुच्छलेत्कान्तसलिलं सलीलम्,
तवाकर्ण्य वीणामदीनां नदीनाम् ॥
निनादय..... ॥
अन्वय - तव __________ वीणाम् आकर्ण्य __________ नितान्तं शान्तिशीलं सुमं चलेत् __________ कान्तसलिलं सलीलम् __________। अये वाणि ! नवीनां वीणां निनादय ।
मञ्जूषा :
[ उच्छलेत्, नदीनां, अदीनां, लतानां ]

ललित-पल्लवे पादपे पुष्पपुञ्जे
मलयमारुतोच्चुम्बिते मञ्जुकुञ्ज,
स्वनन्तीन्ततिम्प्रेक्ष्य मलिनामलीनाम् ॥
निनादय.... ।।
अन्वय - (i) __________ पादपे पुष्पपुञ्जे (ii) __________ मलय - (iii) __________स्वनन्तीम् अलीनां (iv) __________ततिं प्रेक्ष्य (अये वाणि! नवीनां वीणां निनादय ।)
मञ्जूषा :
[मारुतोच्चुम्बिते, मलिनां , ललितपल्लवे, मञ्जुकुञ्ज]

वहति मन्दमन्दं सनीरे समीरे
कलिन्दात्मजायास्सवानीरतीरे,
नतां पङ्क्तिमालोक्य मधुमाधवीनाम् ॥
निनादय... ।।
अन्वय - (i) __________ सवानीरतीरे सनीरे समीरे (ii) __________ वहति (सति) __________ नतां (iii)__________आलोक्य (अये वाणि! नवीनां वीणां निनादय...॥)
मञ्जूषा :
[मन्दमन्दं, कलिन्दात्मजायाः, मधुमाधवीनां , पङ्क्तिम् ]

निनादय नवीनामये वाणि! वीणाम्
मृदुं गाय गीतिं ललित-नीति-लीनाम् ।
मधुर-मञ्जरी-पिञ्जरी-भूत-मालाः
वसन्ते लसन्तीह सरसा रसालाः
कलापाः ललित-कोकिला-काकलीनाम् ॥
निनादय... ॥
अन्वय — अये वाणि! (i) __________ वीणां निनादय। ललित - नीति लीनां गीतिं मृदु गाय। इह वसन्ते मधुरमञ्जरीपिञ्जरी (ii)__________ सरसाः रसालाः लसन्ति। ललित कोकिला - (iii)__________ कलापाः (विलसन्ति)। अये वाणि ! नवीनां (iv)__________ निनादय ।

मञ्जूषा : [ नवीनां, वीणां, काकलीनां, भूतमालाः]

लतानां नितान्तं सुमं शान्तिशीलम्
चलेदुच्छलेत्कान्तसलिलं सलीलम्,
तवाकर्ण्य वीणामदीनां नदीनाम् ॥
निनादय..... ॥
भावार्थः - वसन्तकाले नदीनाम् वृक्षाणाम् प्राकृतिक सौन्दर्यम् (i) __________ कवि कथयति यत् लतासु (ii) __________ च पुष्पाणि विकसन्ति।(iii) __________ निर्मलम् जलम् चंचलं वर्तते प्राकृतिक सौन्दर्यम् (iv) __________ वर्तते। वाणि! मधुरं ध्वन्यां विणां वाद्य ।
मञ्जूषा :[ नदीनां , प्रदर्शयन्, वृक्षेषु , मनमोहकः ]

ललित-पल्लवे पादपे पुष्पपुञ्जे
मलयमारुतोच्चुम्बिते मञ्जुकुञ्जे,
स्वनन्तीन्ततिम्प्रेक्ष्य मलिनामलीनाम् ॥
निनादय....॥
भावार्थः - वसन्तकाले (i) __________ प्रर्वतानां प्राकृतिक सौन्दर्यं प्रदर्शयन् कवि कथयति यत् (ii) __________ पर्वतात् प्रवाहितं समीरम् (iii) __________ संस्पर्शय पर्यावरेण सुगंधितं कुर्वन्ति। (iv) __________ पुष्पेषु गुञ्जन्ति। वाणि! मधुरं ध्वन्याम् विणां वादय ।
मञ्जूषा :
[ हिमालयादि, चन्दनवृक्षेभ्यः, भ्रमराः, ममलयाचल ]

वहति मन्दमन्दं सनीरे समीरे
कलिन्दात्मजायास्सवानीरतीरे,
नतां पङ्क्तिमालोक्य मधुमाधवीनाम् ॥
निनादय... ॥
भावार्थ - (i) __________ यमुनायाः तटस्य प्राकृतिक सौन्दर्यं प्रदर्शयन् कवि कथयति यत् यमुनायाः तीरे वसन्तकाले (ii)__________ समीरः जलयुक्तं प्रवहति। (iii) __________ नमित्वा (iv) __________ स्पर्शम् कुर्वन् सौन्दर्यं वर्धन्ति। वाणि ! मधुरं ध्वन्याम् विणां वादय !
मञ्जूषा :
[ मधुमाधवीलताः, यमुनायाः, वसन्तकाले, शनैः शनैः ]

निनादय नवीनामये वाणि! वीणाम्
मृदुं गाय गीतिं ललित-नीति-लीनाम् ।
मधुर-मञ्जरी-पिञ्जरी-भूत-मालाः
वसन्ते लसन्तीह सरसा रसालाः
कलापाः ललित-कोकिला-काकलीनाम् ॥
निनादय... ॥
भावार्थ - वसन्तकाले (i) __________ प्राकृतिक सौन्दर्यं प्रदर्शयन् कवि कथयति यत् (ii) __________रसाल वृक्षा मञ्जरिभिः शोभन्ते, कोकिलाः (iii) __________ गायन्ति। (iv) __________ महत्वं वर्धनाय वाणि (सरस्वति) ! नूतन मधुर-नीति युक्तं विणां वादयतु ।
[ वसन्तस्य , उद्यानेषु, उद्यानानां, मधुरगीतं ]

अयं पाठः 'काकली' इति गीतसंग्रहात् संकलितः ।

जनाः वीणां श्रुत्वा मोदन्ते।

नदीनां कान्तसलिलं सलीलम् उच्छलेत् ।

सरस्वत्याः अदीनां वीणां श्रुत्वा सुमं चलेत् ।

मञ्जुकुञ्ज जनाः भ्रमन्ति।