Grammar Sanskrit - Grammar

भवान् अभ्युत्कर्षः उदयपुरनगरे निवसति । स्वस्य विद्यालये क्रीडाव्यवस्थायै स्वप्रधानाचार्यं प्रति लिखिते पत्रे रिक्तस्थानानि मञ्जूषायां प्रदत्तपदैः पूरयित्वा उत्तरपुस्तिकायां पुनः लिखत -
सेवायाम्,
        श्रीमन्तः प्रधानाचार्यमहोदयाः
        राज. उच्च-माध्यमिक विद्यालयः,
        (i).............|
       
महोदया: !
        सविनय (ii).............यदस्माकं विद्यालये (iii)............. समुचिता (iv).............नास्ति। शारीरिकविकासाय क्रीडनमपि आवश्यकं भवति । अध्ययनेन सममेव (v)............. अस्मभ्यं (vi).............। अतः विद्यालये (vii).............सम्यक् व्यवस्थां (viii).............अनुगृहणन्तु श्रीमत्यः ।
 
           दिनांक:- 10.8.20xx

भवताम् (ix)..............
(x)............
कक्षा - 9 (अ)

मञ्जूषा
[क्रीडायाः, निवेद्यते, क्रीडायाः, अभ्युत्कर्षः, रोचते, व्यवस्था, उदयपुरम्, विधाय, आज्ञानुवर्ती, क्रीडनमपि।]

भवान् तेनुसिंहः अलवरनगरे निवसति । दिनद्वयस्य अवकाशाय स्वप्रधानाध्यापकं प्रति लिखिते पत्रे रिक्तस्थानानि मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दैः पूरयित्वा पुनः उत्तरपुस्तिकायां लिखत -
सेवायाम्,
        श्रीमन्तः (i)........... महोदयः
        राजकीय उच्च माध्यमिक (ii).............
        (iii)............ (राजस्थानाम्)।
        विषय:- (iv).............अवकाशाय प्रार्थना-पत्रम्
महोदया: !
        सविनयं निवेदनमस्ति यत् (v).............  गृहे (vi).............कार्यं वर्तते, अस्मात् अहं विद्यालये (vii).............न शक्नोमि । अतः दिनांक: 25-8-20XX त: 26-8-20xx ई. (viii).............दिनद्वयस्य (ix) .............दत्त्वा मामनुग्रहीष्यन्ति श्रीमन्तः।
 
           दिनांक:-24-8-20xx ई.

भवतां आज्ञापालकः
(x)............
कक्षा - नवमी (ब)

[मञ्जूषा]
[प्रधानाध्यापक, अलवरम्, आगन्तुम्, विद्यालयः, अत्यावश्यकं, अवकाशं, मम, पर्यन्तं, तनुसिंहः, दिनद्वयस्य।]

भवान् रमेशः भरतपुरनगरे वसति । भवतः पितुः स्थानान्तरणं जातम् । अतः स्थानान्तरणप्रमाणपत्रं (टी.सी.) प्राप्त्यर्थं स्वप्रधानाचार्याय लिखिते पत्रे रिक्तस्थानानि मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दैः पूरयित्वा पुनः उत्तरपुस्तिकायां लिखत -
सेवायाम्,
        श्रीमन्तः प्रधानाध्यापकमहोदयाः,
        राजकीय उच्च माध्यमिक विद्यालयः,
        (ii)............।
        विषयः - स्थानान्तरण प्रमाण-पत्र-प्राप्त्यर्थम् ।
महोदयाः,
        निवेदनमस्ति यद् मम पूज्यपितुः (ii)............. बीकानेरनगरे सञ्जातम् । अस्मात्कारणात् वयं सर्वेऽपि पारिवारिकजना: तत्रैव (iii)........... ममापि तैः सह तत्र (iv).............निश्चितमेव । अतः सम्प्रति अहमत्र (v).............सर्वथा असमर्थोऽस्मि।
अतः प्रार्थना अस्ति यन्मह्यं स्थानान्तरण प्रमाणपत्र (vi)...........अनुग्रहीष्यन्ति श्रीमन्तः । मम (vii).............
स्थानान्तरणस्य राज्यादेश (viii).............भवतामवलोकनार्थं संलग्ना अस्ति ।
 
           दिनांक:- 25 जुलाई, 20xx ई.

भवदीयः (ix)...........
(x)............
कक्षा - 9 (ब)

मञ्जूषा
[शिष्यः, पितुः, गमिष्यामः, भरतपुरम्, रमेशः, प्रदाय, स्थानान्तरणं, पठितुं, गमनं, प्रतिलिपिः।]

भवान् रमणः अजयमेरुनगरे निवसति । शुल्कमुक्त्यर्थं स्वप्रधानाचार्याय लिखितमिदं पत्रं मञ्जूषायां प्रदत्तपदैः पूरयित्वा पुनः उत्तरपुस्तिकायां लिखत
सेवायाम्,
        श्रीमन्तः (i) ............महोदया:
        राजकीय उच्च माध्यमिक विद्यालयः,
        (ii)............।
        विषयः शुल्कमुक्त्यर्थं प्रार्थना-पत्रम् ।
महोदयाः,
        निवेदनमस्ति यह (iii).............विद्यालये नवम्यां कक्षायां पठामि । मम (iv).............आर्थिकदशा समीचीना नास्ति । निर्धनताकारणात् मम पिता मदीयं विद्यालयशुल्कप्रदानार्थं सक्षमो नास्ति, किन्तु मम अध्ययनस्य (v).............वर्तते गतवर्षेऽपि छात्रकल्याणकोषतः सहायतां प्राप्य मया अध्ययनं विहितम् । अत एव (vi)............. वर्तते यन्मम (vii)............. स्वाध्ययने च रुचिं (viii).............शिक्षणशुल्कात् सर्वथामुक्तिं (ix)............. श्रीमन्तः ।
 
           दिनांक: 15-10-20xx ई.

भवदाज्ञाकारी शिष्यः
(x)............
कक्षा-नवमी (अ)

मञ्जूषा
[निर्धनतां, विलोक्य, भवतां, प्रार्थना, रुचिः, परिवारस्य, रमणः, अजयमेरुः, प्रदास्यन्ति, प्रधानाचार्यः।]

रुग्णताकारणात् स्वप्रधानाचार्याय अवकाशार्थम् अधोलिखितं प्रार्थनापत्रं मञ्जूषायां प्रदत्तपदैः पूरयित्वा उत्तरपुस्तिकायां पुनः लिखत -
सेवायाम्,
        (i)..........प्रधानाचार्यमहोदयाः,
        राजकीय उच्च-माध्यमिक विद्यालयः,
        (ii)............
        विषयः - दिनत्रयस्य (iii)...........प्रार्थना-पत्रम् ।
        महोदयः

 

 (iv).............निवेदनमस्ति यदहं (v)............. ज्वरपीडितोऽस्मि । अतः (vi).............कारणादहं विद्यालये (vii)............न शक्नोमि ।
अतः प्रार्थना अस्ति यत् दि. 15-12-20xx त: 17-12-20xx पर्यन्तं दिनत्रयस्य अवकाशं (viii) ............. मामनुग्रहीष्यन्ति श्रीमन्तः।
दिनांक: 15-12-20xx ई.

भवदाज्ञाकारी (ix)............
(x)............
कक्षा-नवमी

मञ्जूषा
[रामपुरम्, स्वीकृत्य, योगेशः, सविनयम्, अस्वस्थता, अवकाशाय, विगतदिवसात्, श्रीमन्तः, शिष्यः, आगन्तुम्]

मञ्जूषा :
पूज्यन्ते, प्रथमा शिक्षिका, संरक्षणस्य, ध्येयवाक्यम्, छात्रा, महत्पापम्, पुस्तकम्, समाजस्य विकासः।

मञ्जूषा :
प्रवेश-निषेधमार्गे, सड़कसुरक्षार्थम्, मात्रा सह, गतिनियमानाम्, राजमार्गस्य, कारयाने, असावधानतया, निर्धारितमार्गेषु ।

मञ्जूषा :
राजमार्गेषु, चतुष्पथेषु, तीव्रगत्या, असावधानतया, यातायातस्य नियमानाम्, नियन्त्रिताः, सड़कदुर्घटनायाः ।

मञ्जूषा :
इतस्ततः, अभियानरूपेण, स्वच्छताकार्यक्रमस्यः, स्वस्थाः, सार्वजनिकस्थलानाम्, स्वच्छताकार्यम्, दायित्वम्, सर्वे जनाः।

मञ्जूषा :
स्वस्य विद्यालये, सहयोगेनैव, स्वच्छताभियानं, प्रेरयन्ति, स्वच्छताकार्यम्, सार्वजनिकस्थलस्य, अवकरम्, परिवेशम् ।

'मम परिवारः'
मञ्जूषा : पितामहः, पितामही, संयुक्त परिवारः, द्वौ अनुजौ, पितृव्यः, पितृव्या, आदर्शः, स्नेहेन, पितरौ, अस्ति, सन्ति, पालयति, पिता, माता, करोति, धनार्जनम्, पचति, गृहे, भोजनम्, स्तः, एका भगिनी

'रेलस्थानकस्य दृश्यम्'
मञ्जूषा : रेलस्थानके, यात्रिणः, आवागमनम्, आरोहन्ति, अवतरन्ति, भारवाहकाः, बालकाः, महिलाः, वहन्ति ।

'मम अध्यापकः'
मञ्जूषा : अहम्, पठामि, पञ्चाशत्, अध्यापकः, प्रेरिताः, कृतप्रयत्नाः, चरित्रनिर्माणम्, आंग्लभाषाम्, पाठयति, सुशीलः, स्नेहेन।

'प्रातः कालस्य भ्रमणम्'
मञ्जूषा : प्रकृतेः, शान्तं वातावरणम्, पक्षिणां, कलरवम्, स्वास्थ्यवर्धकः, वायुः, नीरोगः, रमणीया शोभा, कूजन्ति, शीतलः सुगन्धः च, कार्यक्षमता वर्धते, प्रदूषणरहितम्, मनः प्रसीदति, विकसन्ति, पुष्पाणि, भ्रमणम् ।

'आचारः परमो धर्मः'
मञ्जूषा : मनुष्याः, सज्जनाः, व्यवहारशीलाः, सदाचारः, सज्जनानाम्, आचारः, सत्यम्, सदाचारेण, सन्ति, बुद्धि, धनं, यशः, मनुष्यः, प्राप्नोति, उन्नत्यै, पालनीयः, सज्जनेषु, सद्गुणाः, भवति।

तुम सब पढ़ रहे थे।
You all were studying.

तुम दोनों कहाँ गये थे?
Where did you two go?

तुम कहाँ रहती थी?
Where did you live?

तुम सब बाग को गये।
You all went to the garden.

तुम सबने उसकी रक्षा की।
You all protected him.

'उपनेत्रम्' अत्र कः वर्णः नासिक्यः वर्तते

वर्णसंयोजनेन पदनिर्माणं विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत-
व् + अ + म् + अ + ल् + अ + म् = ………………………… ।

'नाटकम्' अत्र मूर्धन्यः वर्णः कः अस्ति

वर्णसंयोजनं वुरुत-
च् + अ + न् + र् + र् + अ = ………………………… ।

अधोलिखितशब्दस्य वर्णविन्यासम् उचितेन वर्णेन पूरयत-
व. षक: = व् + ................... + ष् + अ + व् + अ:

न सर्वाभिशंकी स्यात्

न जलोग्रवेगम् अवगाहेत्।

आयुर्वेदस्य महान् खलु + अयं ग्रन्थः।

केन रचिता + इयं चरकसंहिता ?

सोत्साहानां नास्त्यसाध्यं नराणाम्।

‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ आज्ञा पालनीया भवति ।

छात्रः ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ नमति ।

या बालिका दिल्लीतः आगता ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ नाम सुनीता अस्ति ।

गङ्गे! ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ दर्शनात् मुक्तिः ।

वृक्षाणां सुरक्षा ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ परमं कर्तव्यम् ।

युवां गुरुं ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ |

रामलक्ष्मणौ वनं ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ |

छात्राः स्वगृहे ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ |

वयं पाठशालायाम् ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ |

यूयं गुरुम् ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ |

विद्यालयात् बहिः छात्राः क्रीडन्ति ।

परिश्रमेण विना सफलता न प्राप्यते ।

बालकाय दुग्धं न रोचते।

सः मम पुरतः निवसति ।

मात्रा समं बालिका नृत्यति।

सा तस्य स्वर्ण काकस्य रहस्यम् ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ |

चन्दनः मोदकम् ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ इच्छति ।

नन्दिनी च पुनः पुनः पादप्रघरेण ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ चन्दमम् रक्तरंजितं करोति ।

भूयोऽपि ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ इच्छामि ।

किंचित् ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ इच्छामि |

दिने (24) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ होराः वर्तन्ते ।

सप्ताहे (7) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ दिनानि सन्ति ।

मासे (30) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ दिनानि भवन्ति ।

वर्षे (12) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ मासाः भवन्ति ।

(5) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ अङ्गुल्यः सन्ति ।

सच शीते वसन्ते ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ तेषां पथ्यतमः स्मृतः ।

‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ एवं तर्हि मां निजगले बद्ध्वा चल।

यत्रास्ते सा धूर्ता ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ गम्यताम् ।

बुद्धिमती पितुर्गृहं ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ चलिता।

भवान् ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ भयात् पलायितः?

नदी पर्वतात् ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾। (प्रवहति/उद्भवति)

माता पुत्रम् ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾। (संस्करोति/समकरोति)

वयं चलच्चित्रं द्रष्टुम् अत्र ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾। (अवागच्छाम/आगच्छाम)

नागरिकाः एव स्वदेशम् ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾। (उद्रयन्ति/उन्नयन्ति)

गुरुः आश्रमात् ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾। (प्रविशति/निर्गच्छति)

रमा विद्यालयं ……………………... उपतिष्ठति। (पठ्+ तुमुन्)

शीला श्वसुरालयं ……………………... प्रसीदति। (प्र + आप + ल्यप्)

स: किं ……………………… उद्यतः प्रतीयते। (कथ्+ तुमुन्)

लता विद्यालयं ……………………… सज्जा भवति। (गम् + तुमुन्)

छात्र: गुरुं………………………  पठति । (प्र + नम् + ल्यप्)

शिशु: मोदवं ……………………... प्रसीदति। ( दु`ष्ट्वा)

स: तत्र किं ……………………... गच्छति (कर्तुं)

बाल: आपणं ……………………... शावां क्रीणाति। (गत्वा)

त्वं ……………………... कलमम् आनय। (लेखितुं)

त्वम् ……………………... एव पठ। (अधिगम्य)