लौहतुला Sanskrit - लौहतुला

ततस्तैः द्वावपि तौ तुला-शिशु-प्रदानेन सन्तोषितौ ।

सः श्रेष्ठी सभ्यानामग्रे आदितः सर्वं वृत्तान्त निवेदयामास ।

यत्र मूषकाः लौहतुलां खादन्ति तत्र श्येनः बालकं हरति ।

धर्माधिकारिणः तमूचुः 'भोः ! समर्प्यतां श्रेष्ठिसुतः।'

भोः भोः! मद्वचः श्रूयताम्।

अथ धर्माधिकारिणः तम् अवदन्- " भोः ! समर्प्यतां श्रेष्ठिसुतः "।
सोऽवदत्- "किं करोमि? पश्यतो मे नदीतटात् श्येनेन शिशुः अपहृतः" इति। तच्छ्रुवा ते अवदन् —
भोः ! भवता सत्यं नाभिहितम् किं श्येनः शिशुं हर्तुं समर्थो भवति ?
सोऽअवदत् भोः भोः ! श्रूयतां मद्वचः —
तुलां लौहसहस्त्रस्य यत्र खादन्ति मूषकाः ।
राजन्तत्र हरेच्छ्येनो बालकं, नात्र संशयः ॥
ते अपृच्छन् — "कथमेतत्"।
ततः स श्रेष्ठी सभ्यानामग्रे आदितः सर्व वृत्तान्तं न्यवेदयत्। ततः, न्यायाधिकारिणः विहस्य तौ द्वावपि सम्बोध्य तुला-शिशुप्रदानेन तोषितवन्तः ।
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) श्रेष्ठिसुतं समर्पयितुं के कथयन्ति ?
(ii) कः शिशुं हर्तुं न समर्थो भवति ?
(iii) नदीतटात् श्येनेन कस्य अपहृतः?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) श्रेष्ठी केषाम् अग्रे सर्वं वृत्तान्तं निवेदयामास?
(ii) धर्माधिकारिण जीर्णधनं किं अकथयत्?
(iii) न्यायाधिकारिण तौ कथम् तोषितवन्तः?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'खादन्ति' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
(ii) 'स आह'  इत्यत्र 'सः' सर्वनामस्थाने संज्ञापदं किम् ?
(iii) 'अन्ततः' इत्यस्य विलोमपदं चित्वा लिखत।

सः श्रेष्ठी पृष्टवान् - "भोः ! अभ्यागत ! कथ्यतां कुत्र मे शिशुः यः त्वया सह नदीं गतः"? इति ।
स अवदत् - "तव पुत्रः नदीतटात् श्येनेन हृतः" इति। श्रेष्ठि अवदत् "मिथ्यावादिन् ! किं क्वचित् श्येनो बालं हर्तुं शक्नोति ? तत् समर्पय मे सुतम् अन्यथा राजकुले निवेदयिष्यामि। " इति।
सोऽकथयत् - " भोः सत्यवादिन् ! यथा श्येनो बालं न नयति, तथा मूषका अपि लौहघटितां तुलां न भक्षयन्ति। तदर्पय मे तुलाम्, यदि दारकेण प्रयोजनम् ।" इति।
एवं विवदमानौ तौ द्वावपि राजकुलं गतौ। तत्र श्रेष्ठी तारस्वरेण अवदत् - "भोः ! वञ्चितोऽहम् ! वञ्चितोऽहम् ! अब्रह्मण्यम् ! अनेन चौरेण मम शिशुः अपहृतः" इति।
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) नदीतटात् शिशुः केन हृतः?
(ii) लौहघटितां तुलां के न भक्षयन्ति ?
(iii) अभ्यागत कः अस्ति?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) विवदमानौ तौ द्वावपि कुत्र गतौ ?
(ii) श्रेष्ठीन् पुत्रं कुतः श्येनेन हृतः?
(iii) तौ किं कुर्वन् राजकुलं गतौ ?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'नयति' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?
(ii) 'पुत्रेण' इत्यस्य पर्यायपदं चित्वा लिखत ।
(iii) 'अनेन चौरेण' - इत्यत्र विशेष्यपदं किम् ?

जीर्णधन अवदत् — "भोः श्रेष्ठिन् ! नास्ति दोषस्ते, यदि मूषकैः भक्षिता। ईदृशः एव अयं संसारः । न किञ्चिदत्र शाश्वतमस्ति। परमहं नद्यां स्नानार्थं गमिष्यामि। तत् त्वम् आत्मीयं एनं शिशुं धनदेवनामानं मया सह स्नानोपकरणहस्तं प्रेषय" इति ।
स श्रेष्ठी स्वपुत्रम् अवदत् — "वत्स ! पितृव्योऽयं तव, स्नानार्थं यास्यति, तद् अनेन साकं गच्छ" इति।
अथासौ श्रेष्ठिपुत्रः धनदेवः स्नानोप करणमादाय प्रहृष्टमनाः तेन अभ्यागतेन सह प्रस्थितः । तथानुष्ठिते स वणिक् स्नात्वा तं शिशुं गिरिगुहायां प्रक्षिप्य, तद्द्वारं बृहत् शिलया आच्छाद्य सत्त्वरं गृहमागतः ।
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) श्रेष्ठी कम् उवाच ?
(ii) पितृव्यः (जीर्णधनः) कुत्र यास्यति ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) वणिक्शिशुः किम् आदाय अभ्यागतेन सह प्रस्थितः?
(ii) धनदेवः कीदृशमना अभ्यागतेन सह प्रस्थित?
(iii) वणिक् शिशुं कुत्र प्रक्षिप्य गृहमागत।
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'यास्यति' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?
(ii) 'अभ्यागतेन' इति संज्ञापदस्य सर्वनामपदं किमस्ति ?
(iii) 'शीघ्रम् ' इत्यस्य पर्यायपदं किम् ?

जीर्णधन अवदत् — "भोः श्रेष्ठिन् ! नास्ति दोषस्ते, यदि मूषकैः भक्षिता। ईदृशः एव अयं संसारः । न किञ्चिदत्र शाश्वतमस्ति। परमहं नद्यां स्नानार्थं गमिष्यामि। तत् त्वम् आत्मीयं एनं शिशुं धनदेवनामानं मया सह स्नानोपकरणहस्तं प्रेषय" इति ।
स श्रेष्ठी स्वपुत्रम् अवदत् — "वत्स ! पितृव्योऽयं तव, स्नानार्थं यास्यति, तद् अनेन साकं गच्छ" इति।
अथासौ श्रेष्ठिपुत्रः धनदेवः स्नानोप करणमादाय प्रहृष्टमनाः तेन अभ्यागतेन सह प्रस्थितः । तथानुष्ठिते स वणिक् स्नात्वा तं शिशुं गिरिगुहायां प्रक्षिप्य, तद्द्वारं बृहत् शिलया आच्छाद्य सत्त्वरं गृहमागतः ।
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'नास्ति दोषस्ते' इति कः आह?
(ii) संसारे किञ्चिद् किं नास्ति ?
(iii) श्रेष्ठिन् शिशु नाम अस्ति?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) जीर्णधनः स्नानार्थं कुत्र गमिष्यति ?
(ii) अयं संसार कीदृशम् अस्ति ?
(iii) जीर्णधनः किमर्थम् धनदेवम् अनयत्?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'गमिष्यामि' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?
(ii) 'संसारः' इत्यस्य सर्वनामपदं किम् ?
(iii) 'एनम्' इत्यस्य विशेष्यपदं किम् ?

आसीत् कस्मिश्चिद् अधिष्ठाने जीर्णधनो नाम वणिक्पुत्रः । स च विभवक्षयात देशान्तरं गन्तुमिच्छन् व्यचिन्तयत् —
यत्र देशेऽथवा स्थाने भोगा भुक्ताः स्ववीर्यतः।
तस्मिन् विभवहीनो यो वसेत् स पुरुषाधमः ॥
तस्य च गृहे लौहघटिता पूर्वपुरुषोपार्जिता तुला आसीत्। तां च कस्यचित् श्रेष्ठिनो गृहे निक्षेपभूतां कृत्वा देशान्तरं प्रस्थितः । ततः सुचिरं कालं देशान्तरं यथेच्छया भ्रान्त्वा पुनः स्वपुरम् आगत्य तं श्रेष्ठिनम् अवदत् - "भोः श्रेष्ठिन् ! दीयतां मे सा निक्षेपतुला।" सोऽवदत् — "भोः ! नास्ति सा, त्वदीया तुला मूषकैः भक्षिता" इति ।
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) जीर्णधनः सुचिरं कालं कुत्र अभ्रमत् ?
(ii) लौहतुला कैः भक्षिता?
(iii) जीर्णधनः किमर्थम् देशान्तरम् अभ्रमत्?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) जीर्णधनस्य गृहे कीदृशी तुला आसीत् ?
(ii) जीर्णधनः लौहतुलां कुत्र स्थापयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः?
(iii) मुषकैः का भक्षिता ?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'लौहघटिता' इत्यस्य विशेष्यपदं किम्?
(ii) 'आगत्य' इत्यत्र कः प्रत्ययः?
(iii) 'नास्ति सा' इत्यत्र क्रियापदं किम् ?

(i) हे राजन् ! यत्र मूषकाः लौहतुलां खादन्ति तत्र श्येनः बालकं हरति ।
(ii) श्रेष्ठ्याह-समर्पय मे सुतम् अन्यथा राजकुले निवेदयिष्यामि।
(iii) सभासदैः विहस्य द्वावपि तौ तुला-शिशु-प्रदानेन सन्तोषितौ ।
(iv) जीर्णधनः कस्यचित् श्रेष्ठिनो गृहे लौहतुलां निक्षेपभूतां कृत्वा देशान्तरं गतः।
(v) एवं विवदमानौ तौ द्वावपि राजकुलं गतौ।
(vi) श्रेष्ठी आह-भोः ! त्वदीया तुला मूषकैर्भक्षिता ।
(vii) जीर्णधनः आह-नरीतटात्स श्येनेन हृतः।
(viii) स वणिक् स्नात्वा तं शिशुं गिरिगुहायां प्रक्षिप्य गृहमागतः।