पर्यावरणम् Sanskrit - पर्यावरणम्

प्रकृतिरक्षयैव लोकरक्षा सम्भवति ।

धर्मो रक्षितः रक्षति।

पर्यावरणरक्षणमपि धर्मस्य एवाङ्गम् ।

पर्यावरणे विकृतिमुपगते विविधाः रोगाः जायन्ते।

शुद्धवायुरपि वृक्षकर्तनात् सङ्कटापन्नो जातः।

धर्मो रक्षति रक्षितः इत्यार्षवचनम् । पर्यावरणरक्षणमपि धर्मस्यैवाङ्गमिति ऋषयः प्रतिपादितवन्तः । तत एवं वापीकूपतडागादिनिर्माणं देवायतन-विश्रामगृहादिस्थापनञ्च धर्मसिद्धेः स्त्रोतो रूपेण अङ्गीकृतम्। कुक्कुर-सूकर-सर्प-नकुलादि-स्थलचराः, मत्स्य-कच्छप-मकरप्रभृतयः जलचराश्च अपि रक्षणीयाः, यतः ते स्थलमलानाम् अपनोदिनः जलमलानाम् अपहारिणश्च । प्रकृतिरक्षया एव लोकरक्षा सम्भवति इत्यत्र नास्ति संशयः ।
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) पर्यावरणरक्षणमपि कस्य अङ्गमस्ति ?
(ii) प्रकृतिरक्षयैव का सम्भवति ?
(iii) लोकरक्षा केन संभवति ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) किम् धर्मसिद्धेः स्रोतरूपेण अङ्गीकृतम् ?
(ii) ऋषयः किं प्रतिपादितवन्तः?
(iii) जलस्थलचराणां जीवानाम् किमर्थम् रक्षणीयम् ?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'प्रतिपादितवन्तः' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?
(ii) 'जलचराः' इत्यस्य विलोमपदं चित्वा लिखत।
(iii) 'यतस्ते' इत्यस्य सन्धिविच्छेदं कुरुत।

परन्तु स्वार्थान्धो मानवः तदेव पर्यावरणम् अद्य नाशयति। स्वल्पलाभाय जनाः बहुमूल्यानि वस्तूनि नाशयन्ति। जनाः यन्त्रागाराणां विषाक्तं जलं नद्यां निपातयन्ति। तेन मत्स्यादीनां जलचराणां च क्षणेनैव नाशो भवति । नदीजलमपि तत्सर्वथाऽपेयं जायते। मानवाः व्यापारवर्धनाय वनवृक्षान् निर्विवेकं छिन्दन्ति । तस्मात् अवृष्टिः प्रवर्धते, वनपशवश्च शरणरहिता ग्रामेषु उपद्रवं विदधति। शुद्धवायुरपि वृक्षकर्तनात् सङ्कटापन्नो जायते। एवं हि स्वार्थान्धमानवैः विकृतिम् उपगता प्रकृतिः एव सर्वेषां विनाशकर्जी भवति । विकृतिमुपगते पर्यावरणे विविधाः रोगाः भीषणसमस्याश्च सम्भवन्ति । तत्सर्वमिदानीं चिन्तनीयं प्रतिभाति ।
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) केषां विषाक्तं जलं नद्यां निपात्यते ?
(ii) व्यापारवर्धनाय के निर्विवेकं छिद्यन्ते ?
(iii) कीदृशः मानवः अद्य पर्यावरणं नाशयति ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) स्वल्पलाभाय जनाः कानि नाशयन्ति ?
(ii) शरण रहिता वनपशवः किं विद्धति ?
(iii) विकृतिमुपगते पर्यावरणे किं संभवन्ति?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'स्वार्थान्धः' इति विशेषणस्य विशेष्यपदं किम्?
(ii) 'सविवेकम्' इत्यस्य विलोमपदं चित्वा लिखत ।
(iii) 'नाशयन्ति' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?

अत एव अस्माभिः प्रकृतिः रक्षणीया। तेन च पर्यावरणं रक्षितं भविष्यति। प्राचीनकाले लोकमङ्गलाशंसिन ऋषयो वने निवसन्ति स्म। यतो हि वने एव सुरक्षितं पर्यावरणमुपलभ्यते स्म। तत्र विविधा विहगाः कलकूजिश्रोत्ररसायनं ददति।
सरितो गिरिनिर्झराश्च अमृतस्वादु निर्मलं जलं प्रयच्छन्ति । वृक्षाः लताश्च फलानि पुष्पाणि इन्धनकाष्ठानि च बाहुल्येन समुपहरन्ति। शीतलमन्दसुगन्धवनपवना औषधकल्पं प्राणवायुं वितरन्ति ।
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) अस्माभिः का रक्षणीया?
(ii) कुत्र एव सुरक्षितं पर्यावरणमुपलभ्यते स्म?
(iii) वने विहगाः किं ददति?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) प्राचीनकाले कीदृशाः ऋषयो वने निवसन्ति स्म?
(ii) अस्माभिः प्रकृतिः रक्षणेन कि भविष्यति ?
(iii) सरितो गिरिनिर्झराश्च कीदृशं जले प्रयच्छन्ति?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'ददति' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
(ii) 'सुरक्षितम्' इति विशेषणस्य विशेष्यपदं किम् ?
(iii) 'खगाः' इत्यस्य पर्यायपदं चित्वा लिखत ।

प्रकृतिः समेषां प्राणिनां संरक्षणाय यतते । इयं सर्वान् पुष्णाति विविधैः प्रकारैः, सुखसाधनैः च तर्पयति । पृथिवी, जलं, तेजो, वायुः, आकाशः च अस्याः प्रमुखानि तत्त्वानि। तान्येव मिलित्वा पृथक्तया वाऽस्माकं पर्यावरणं रचयन्ति। आव्रियते परितः समन्तात् लोकः अनेन इति पर्यावरणम्। यथा अजातश्शिशुः मातृगर्भे सुरक्षितः तिष्ठति तथैव मानवः पर्यावरणकुक्षौ । परिष्कृतं प्रदूषणरहितं च पर्यावरण अस्मभ्यं सांसारिकं जीवनसुखं, सद्विचारं, सत्यसङ्कल्पं माङ्गलिकसामग्रीञ्च प्रददाति । प्रकृतिकोपैः आतङ्कितो जनः किं कर्तुं प्रभवति ? जलप्लावनैः, अग्निभयैः, भूकम्पैः, वात्याचकैः, उल्कापातादिभिश्च सन्तप्तस्य मानवस्य क्व मङ्गलम् ?
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) का समेषां प्राणिनां संरक्षणाय यतते ?
(ii) मानवः कुत्र सुरक्षितः तिष्ठति ?
(iii) अस्माकं पर्यावरणं के रचयन्ति?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) प्रकृतिः सर्वान् कैः तर्पयति ?
(ii) प्रकृतेः तत्वानि कानि भवन्ति ?
(iii) परिष्कृतं पर्यावरणम् अस्मभ्यम् किं प्रददाति?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'तत्त्वानि' इत्यस्य विशेषणपदं किम्? 
(ii) 'जलौघैः' इत्यस्य पर्यायपदं चित्वा लिखत ।
(iii) 'पुष्णाति' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?