सूक्तिमौक्तिकम् Sanskrit - सूक्तिमौक्तिकम्

गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति
ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः ।
आस्वाद्यतोयाः प्रवहन्ति नद्यः
समुद्रमासाद्य भवन्त्यपेयाः ॥
- हितोपदेशः
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) गुणाः केषु गुणां भवन्ति?
(ii) नद्यः तोयाः कीदृशम् प्रवहन्ति ?
(iii) आस्वाद्य तोयाः केषां भवन्ति?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) गुणाः कम् प्राप्य दोषाः भवन्ति?
(ii) समुद्रं जलं कीदृशम् भवति ?
(iii) अस्मिन् श्लोके कस्य महत्वम् वर्णनम् अस्ति ?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'गुणाः' इत्यस्य विलोमपदं चित्वा लिखत।
(ii) 'प्रवहन्ति' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?
(iii) 'आस्वाद्यतोयाः' इति विशेषणस्य विशेष्यपदं किम् ?

यत्रापि कुत्रापि गता भवेयु-
हँसा महीमण्डलमण्डनाय ।
हानिस्तु तेषां हि सरोवराणां
येषां मरालैः सह विप्रयोगः ॥
- भामिनीविलासः
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) यत्र - कुत्रापि के गताः?
(ii) मरालैः सह केषां विप्रयोगः भवति ?
(iii) हंसाः प्रतीकार्थ केषाम् सन्ति ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) हंसाः किमर्थं यत्रापि कुत्रापि गताः?
(ii) सरोवराणां हानि कदा भवन्ति?
(iii) सरोवराणां महिमा कदा भवन्ति?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) ' हंसैः ' इति पदस्य पर्यायपदं चित्वा लिखत।
(ii) ' लाभः ' इत्यस्य अत्र किं विलोमपदं प्रयुक्तम् ?
(iii) ' तेषां सरोवराणाम् '- इत्यत्र विशेषणपदं किम् ?

आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण
लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात् ।
दिनस्य पूर्वार्द्धपरार्द्धभिन्ना
छायेव मैत्री खलसज्जनानाम् ॥
- नीतिशतकम्
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) दिनस्य पूर्वार्द्धमिव केषां मैत्री भवति ?
(ii) दिनस्य परार्द्धमिव केषां मैत्री भवति ?
(iii) आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण केषां मैत्री वर्तते ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) खलानां मैत्री आरम्भे पश्चात् च कीदृशी भवति ?
(ii) अस्मिन् श्लोके केषाम मैत्री वर्णनम् अस्ति?
(iii) पुरा लघ्वी पश्चात् वृद्धिमती केषां मैत्री वर्तते ?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'पुरा' इत्यस्य विलोमपदं किं प्रयुक्तम्?
(ii) 'दुर्जनानाम्' इत्यस्य पर्यायपदं चित्वा लिखत।
(iii) 'छायेव' इत्यस्य सन्धिविच्छेदं कुरुत।

गुणेष्वेव हि कर्तव्यः प्रयत्नः पुरुषैः सदा।
गुणयुक्तो दरिद्रोऽपि नेश्वरैरगुणैः समः ॥
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) केषु सदा प्रयत्नः कर्त्तव्यः?
(ii) कः श्रेष्ठः भवति ?
(iii) गुणेषु कदा प्रयत्न कर्तव्यः?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) पुरुषैः सदा किं कर्त्तव्यम् ?
(ii) दरिद्रः कस्मात् श्रेष्ठ वर्तते ?
(iii) मानवान् कीदृशम् कर्तव्यानां प्रयत्नं न करणीयम् ?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'श्रीयुक्तैः' इत्यस्य पर्यायपदं किम्?
(ii) 'गुणैः' इत्यस्य विलोमपदं किम् ?
(iii) 'गुणयुक्तः' इति विशेषणस्य विशेष्यपदं किम्?

पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः
स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः ।
नादन्ति सस्यं खलु वारिवाहाः
परोपकाराय सतां विभूतयः ॥
- सुभाषितरत्नभाण्डागारम्
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) काः स्वयमेव अम्भः न पिबन्ति?
(ii) वृक्षाः स्वयं कानि न खादन्ति ?
(iii) सताम् कस्मै विभूतयः वर्तन्ते ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) के सस्यं स्वयं न अदन्ति?
(ii) प्रकृति केषाम् कल्याणं करोति ?
(iii) अस्मिन् श्लोके कस्य महत्वं प्रतिपादितम् अस्ति ?
III. भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) 'जलम्' इत्यस्य पर्यायपदं पद्यांशात् चित्वा लिखत।
(ii) 'अदन्ति' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?
(iii) 'वृक्षाः' इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किमस्ति ?

गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति
ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः ।
आस्वाद्यतोयाः प्रवहन्ति नद्यः
समुद्रमासाद्य भवन्त्यपेयाः ।।
- हितोपदेशः
अन्वय - गुणाः गुणज्ञेषु (एव) गुणाः भवन्ति, ते (गुणाः) (i) __________ प्राप्य (ii) __________ भवन्ति। (यथा) नद्यः (iii) __________ (सति) प्रवहन्ति (किंतु) (ताः एव) (iv) __________ आसाद्य अपेयाः भवन्ति ।
मञ्जूषा :
[ आस्वाद्यतोयाः, निर्गुणं, समुद्रं, दोषाः ]

यत्रापि कुत्रापि गता भवेयु -
हँसा महीमण्डलमण्डनाय ।
हानिस्तु तेषां हि सरोवराणां
येषां मरालैः सह विप्रयोगः ॥
- भामिनीविलासः
अन्वय - हंसाः (i) __________ यत्र अपि कुत्र अपि गताः (ii) __________ (तथा भूते) हानिः तु तेषां (iii) __________ हि (भवति) येषां मरालैः सह (तेषां) (iv) __________ (भवति) ।
मञ्जूषा :
[ भवेयुः, महीमण्डलमण्डनाय, विप्रयोगः, सरोवराणां ]

आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण
लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात् ।
दिनस्य पूर्वार्द्धपरार्द्धभिन्ना
छायेव मैत्री खलसज्जनानाम् ॥
- नीतिशतकम्
अन्वयः - दिनस्य (i) __________ परार्द्ध-भिन्न छाया इव (ii) __________ मैत्री आरम्भगुर्वी (पश्चात् च) (iii) __________ , (तथा च) पुरा लघ्वी पश्चात् च (iv) __________ (भवति)।
मञ्जूषा :
 [ खलसज्जनानां ,पूर्वार्द्ध ,वृद्धिमती ,क्रमेणक्षयिणी ]

पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः
स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः ।
नादन्ति सस्यं खलु वारिवाहाः
परोपकाराय सतां विभूतयः ॥
- सुभाषितरत्नभाण्डागारम्
अन्वय - नद्यः स्वयमेव (i) __________ न पिबन्ति, (ii) __________ फलानि स्वयं न खादन्ति। (iii) __________ सस्यं खलु न अदन्ति (एवं) सतां (iv) __________ परोपकाराय (भवन्ति, न तु आडम्बराय) ।
मञ्जूषा :[ वारिवाहाः, विभूतयः, वृक्षाः, अम्भः ]

गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति
ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः ।
आस्वाद्यतोयाः प्रवहन्ति नद्यः
समुद्रमासाद्य भवन्त्यपेयाः ॥
- हितोपदेशः
भावार्थः - संगतेः प्रभावं वर्णयन् कविः कथयति यत् गुणाः (i) __________ जनेषु एव गुणरूपेण भवन्ति, किन्तु ते एव गुणाः गुणहीनं जनं प्राप्य दोषाः भवन्ति। यथा (ii) __________ नद्यः प्रवहन्ति, किन्तु समुद्रं प्राप्य ताः एव (iii) __________ नद्यः अपेयाः भवन्ति। अर्थात् दुर्जनसंगत्याः सज्जनाः अपि दुर्जनाः भवन्ति तथा (iv) __________ दुर्जनाः अपि सज्जनाः भवन्ति ।
मञ्जूषा :
[ गुणज्ञातृषु, सज्जनसंगत्याः, स्वादनीयजलसम्पन्नाः, मधुरपेयाः ]

यत्रापि कुत्रापि गता भवेयु -
हँसा महीमण्डलमण्डनाय ।
हानिस्तु तेषां हि सरोवराणां
येषां मरालैः सह विप्रयोगः ॥
- भामिनीविलासः
भावार्थः - उत्तमजनाः यत्र निवसन्ति तदेव स्थानं शोभते, यत्र च उत्तमजनाः न सन्ति, तत् स्थानं (i) __________ भवति । यथा हंसाः (ii) __________ यत्र कुत्रापि गच्छन्ति, तदेव (iii) __________ शोभते, तेन हंसानां हानिः न भवति, अपितु तेषां (iv) __________ हानिः भवति येषां हंसैः सह वियोगः भवति।
मञ्जूषा :
[ पृथिवीमण्डलालङ्करणाय, तडागानां, शोभाहीनं, स्थलं ]

आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण
लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात् ।
दिनस्य पूर्वार्द्धपरार्द्धभिन्ना
छायेव मैत्री खलसज्जनानाम् ॥
- नीतिशतकम्
भावार्थः - अस्मिन् श्लोके कविः (i) __________ सज्जनानां च मित्रताविषये कथयति यत् दुर्जनानां मित्रता दिनस्य (ii) __________ भवति या आरम्भे तु दीर्घा भवति किन्तु पश्चात् क्रमशः लघुः भूत्वा क्षीणा भवति। परन्तु सज्जनानां मित्रता दिनस्य (iii) __________ आरम्भे तु लघुः भवति, किन्तु क्रमशः वृद्धिं प्राप्नोति । अतः सज्जनैः सह एव (iv) __________ करणीया।
मञ्जूषा :
[अपरार्द्धमिव, मित्रता ,दुर्जनानां ,पूर्वार्द्धमिव ]

गुणेष्वेव हि कर्तव्यः प्रयत्नः पुरुषैः सदा।
गुणयुक्तो दरिद्रोऽपि नेश्वरैरगुणैः समः ॥
- मृच्छकटिकम्
भावार्थः - कविः कथयति यत् संसारे गुणाः एव (i) __________ पूज्यन्ते। अतः मानवैः सदैव (ii) __________ एव प्रयत्नः करणीयः। गुणवान् निर्धनजनः (iii) __________ धनिकादपि श्रेष्ठतरः भवति। सर्वोपरि धनं (iv) __________ एव।
मञ्जूषा :
[ गुणग्रहणे, गुणाः ,सर्वत्र ,गुणहीनात् ]

पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः
स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः ।
नादन्ति सस्यं खलु वारिवाहाः
परोपकाराय सतां विभूतयः ॥
- सुभाषितरत्नभाण्डागारम्
भावार्थः - अस्मिन् संसारे परोपकारस्य (i) __________ सर्वाधिकं वर्तते। (ii) __________ प्रकृतिः परोपकारे संलग्नाः दृश्यते। नद्यः स्वयं जलं न पिबन्ति, ताः परोपकराय वहन्ति । वृक्षाः फलानि स्वयं न खादन्ति। (iii) __________ धान्यं स्वयं न खादन्ति, ते परोपकाराय वर्षन्ति । वस्तुतः सज्जनां (iv) __________ परोपकाराय भवन्ति, न तु स्वार्थाय अथवा प्रदर्शनाय।
मञ्जूषा :
[ सकलाः, समृद्धयः, महत्त्वं, मेघाः ]

वित्तम् एति च याति च।

प्रियवचने दरिद्रता न कर्त्तव्या।

नद्यः समुद्रमासाद्य अपेयाः भवन्ति ।

गुणाः निर्गुणं प्राप्य दोषाः भवन्ति ।

गुणाः गुणज्ञेषु गुणाः भवन्ति।