Gujarati વિચાર વિસ્તાર

સ્વપ્રયત્ન

સ્વપ્રયત્ન

પ્રસ્તુત પંક્તિઓમાં કવિ આળસની આડઅસર વિશે વાત કરે છે. આ જગતમાં કામ કરનાર વ્યક્તિ જ આગળ આવે છે. જે માણસ કામ કરતો નથી અને આખો દિવસ બેસી રહે છે એ વ્યક્તિ જાણે કે પોતાની કબર જાતે જ ખોદે છે. કામ ન કરીને આખો દિવસ બેસી રહેવાથી પ્રથમ ગેરફાયદો એ થાય છે કે માણસ બેઠાં બેઠાં પોતાના કપડાં ઘસે છે. એટલે કે એ કામ કરે કે ન કરે પણ તેના કપડાં તો જરૂર પસાય છે. બીજું આળસ રાખીને સતત બેસી રહેનાર વ્યક્તિને જરૂરિયાત તો બધી રહે જ માટે તેને આવક ન મળવાથી દેવું કરવું પડે છે અને ત્રીજું કે આળસુની જેમ પડી રહેનાર વ્યક્તિ ઘરની બહાર નીકળતો નથી માટે તેને કોઈ ઓળખતું નથી. આમ જે લોકો કંઈ જ કામ નથી કરતા અને આખો દિવસ આળસુ બનીને બેસી રહે છે એ વ્યક્તિ જીવનમાં કંઈ જ પ્રાપ્ત કરી શકતી નથી. આપણા ઉપનિષદોમાં પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે * પ્રતિવ્યમ' એટલે કે આળસ કરીશ નહિ. માણસની આળસ એના જીવનના વિકાસને ખતમ કરી નાખે છે. એકવાર જો તમારાં શરીરમાં આળસ પ્રવેશી ગઈ તો પછી તમે એને કોઈ કાળે બહાર કાઢી શકશો નહિ માટે હંમેશાં પોતાનો એક ચોક્કસ ધ્યેય રાખીને માણસે તે ધ્યેય મેળવવા માટે મંડ્યા રહેવું જોઈએ. બેસી રહેવું જોઈએ નહિ. આપણા રાષ્ટ્રપિતા ગાંધીજી પણ આળસને માણસનો મોટામાં મોટો દુર્ગુલ માનતા હતા. આમ, માણસે જીવનમાં ક્યારેય કોઈ પણ કાર્ય કરવામાં આળસ કરવી જોઈએ નહિ. જે કામ કાલે કરવાના હોય તે આજે કરી અને જે કામ આજે કરવાના હોય તે અત્યારે જ કરો. જો તમે આજનું કામ કાલ પર છોડશો તો કાલ ક્યારેય થવાની નથી અને તમારું કામ ક્યારેય થવાનું નથી. માટે આળસ કરીને આપણે જાતે જ આપણી કબર ખોદવી જોઈએ નહીં.

આ પંક્તિમાં કવિએ સાગર સાથે સંતની સરખામણી દ્વારા સંતના સ્વભાવનો પરિચય કરાવ્યો છે. સાગરના પેટાળમાં જેમ અગ્નિ સળગી રહ્યો છે. તેમ છતાં તેની સપાટી ઉપર તો મસ્ત મસ્ત મોજા જ ઉછળતા રહે છે. સાથોસાથ તે આનંદ ઉલ્લાસપૂર્વક ગીતો ગાતો રહે છે. સાગર પોતાના દુઃખદર્દ બહાર પ્રદર્શિત થવા દેતો નથી. તેમ સંત માણસ પણ પોતાનો સ્વભાવ સાગર જેવો જ દરિયાદિલ છે. તે પોતાના દુઃખને મનમાં જ રાખી સહન કરે છે. તે દુઃખનો પ્રતિભાવ સહેજ પણ બહાર પ્રદર્શિત થવા દેતો નથી. શિવ ભગવાને જેમ ઝેર પી લઈને દેવોને અમૃતનું પાન કરવાનો લાભ આવ્યો હતો. તેમજ મીરાબાઈ અને નરસિંહે પણ જગતનાં ખોટા મહેણાંટોણાં રૂપી ઝેર પચાવી લઈને સદાય અર્થોનું કલ્યાણ જ ઈચ્છવું હતું. આમ અંતરના દુઃખદર્દને અંતરમાં જ સમાવી દઈને હસતાં મુખે જીવે તે જ સાચો સંત પુરુષ કહેવાય.

પ્રસ્તુત પંક્તિઓમાં કવિએ સંગનો મહિમા સમજાવ્યો છે. આપણા ગુજરાતીમાં એક કહેવત છે કે ‘સંગ તેવો રંગ’ જેવા વ્યક્તિનો તમે સંગ કરશો તમે પણ તેવા બની જશો. સારા વ્યક્તિનો સંગ કરવાથી માણસો સારા બની શકે છે. સંગથી વ્યક્તિનું વ્યક્તિત્વ ઘડાય છે. અને મપાય છે. જેમ કે પારસમણિના સંગે કથીર (લોખંડ) પણ સોનું બની જાય છે. તેમ આપણે પણ જો સજજનોનો સંગ કરીશું તો આપણામાં પણ સજ્જનતાના ગુણો વિકસે છે. અને જો તમે કોઈ ખરાબ, નગુણા વ્યક્તિનો સંગ કરશો તો તમે પણ તેના જેવો નગુણા બની શકો છો. સંગનો રંગ ક્યારેય લાગ્યા વિના રહેતો નથી.
દુર્જન માણસનો સંગ કરવાથી હંમેશા આપણને નુકસાન જ થાય છે. તે ક્યારેય તમને સાચો માર્ગે લઇ જતો નથી. પોતે તો અવળાં ને ખોટાં કાર્યો પ્રેરે છે. માટે હંમેશા દુર્જનથી દૂર રહેવું જોઈએ. અને સાચા મનુષ્યનો સંગ કરવો જોઈએ. સાચા માણસની સાથે રહેવાથી પણ આપણું મૂલ્ય વધી જતું હોય છે. માટે હંમેશા સજ્જનોની આસપાસ જ રહેવું જોઈએ અને દુર્જનોથી દૂર રહેવું જોઈએ. ગરમ કરેલા લાખ પર જેમ સીલ દબાવીએ તો તેની છાપ સારી પડે છે તેમ સારાનો સંગ કરવાથી આપણું વ્યક્તિત્વ પણ ખીલી ઊઠે છે.

પ્રસ્તુત પંક્તિઓમાં કવિએ સર્વ જગતના હિતનો વિચાર કર્યો છે. આ જગતના વિશાળ વિસ્તારમાં એક માત્ર માનવી જ વસતો નથી. તેની સામે પશુ, પંખી, પુષ્પો તથા વનસ્પતિ સૃષ્ટિ પણ વસે છે – એમ કહી કવિએ અહી એ બધાનાં હિતને ઉવેખીને માનવીએ સ્વેચ્છાચાર કરવાનો નથી એવો સંદેશ પાઠવ્યો છે.
ઘડીભર વિચાર તો કરો કે, આ જગતમાં જે પ્રકૃતિ તત્વો છે, જે પશુ, પંખી, પુષ્પો અને વનસ્પતિ છે એમાંનું કશું જ ન હોત અને એકલો મનુષ્ય જ હોય તો ? માણસનું જીવવું કેવું આકરું હોત ! અરે, માણસજાતનું અસ્તિત્વ હોય કે કેમ તે સવાલ થાત. પશુ, પંખી કે આ વનસ્પતિ સૃષ્ટિ દ્વારા જ તો એનું પાલન પોષાણ થાય છે. પંખીઓના કલરવથી માંડી જગતના તત્વો સત્વોથી તો એનું જીવન હર્યુભર્યુ છે. આ પુથ્વી પરના પશુ, પંખી કે વનસ્પતિ સૃષ્ટિ વગેરે જ થઇ નહીં પરંતું સૂર્ય, ચંદ્ર, તારા ગ્રહો, નિહારિકા ઈત્યાદી પણ માનવજીવનના આધારરૂપ છે. આ બધાં વગર માનવજાતની કલ્પના ન જ થઇ શકે.
વૃક્ષના પર્ણમાં પુષ્પમાં કે ગીત ગાંતાં પંખીઓમાં પ્રભુનો વાસ છે એમ ભલે માનીએ કે ન માનીએ પણ આ બધાને કારણે માણસનું અસ્તિત્વ ચેતનવંતુ ધબકતું એ તો નક્કી જ છે. તેમ છતાં માણસ એની સ્વાર્થભરી વેપારવૃત્તિને કારણે આજે સ્વેચ્છાચારી બન્યો છે. પોતાના સ્વાર્થ ખાતર વૃક્ષો – વનસ્પતિનું નિકંદન કાઢી રહ્યો છે. પ્રભુએ સર્જેલી પરમ પવિત્ર મોહક મનભાવન આ સૃષ્ટિમાં પ્રદુષણ ફેલાવી રહ્યો છે ને એ કારણે આ મોંઘી પ્રકૃતિસૃષ્ટિનો વિનાશ થઇ રહ્યો છે ત્યારે કવિ આપણને આ પંક્તિઓ દ્વારા સાવધાન કરી રહ્યા છે. પશુ, પંખી કે માનવેતર જીવસૃષ્ટિ દુ:ખ પામશે તો માનવીને સાચાં સુખશાંતિ મળવાનાં નથી. માણસની પ્રગતિ અને અને માનવસંસ્કૃતિનાં વિકાસમાં મનુષ્યો વચ્ચેની શાંતિ જ નહી પણ આ વિશાળ સૃષ્ટિની શાંતિ અગત્યનું પરિબળ છે – એ દરેક માણસે સમજવું જોઈએ. પશુ, પંખી અને વનસ્પતિ સૃષ્ટિનું સંરક્ષણ, સંવર્ધન અને જતન કરવું પડશે માટે જ કવિનો સંદેશ છે કે ‘માનવી, પ્રકૃતિ સૌને “वसुधैव कुटुंबकम् | ” ’

પ્રસ્તુત પંક્તિઓમાં મૈત્રીભાવના સત્યની વાત રજૂ કરવામાં આવી છે. આ જગતમાં કેટલાંય લોકો એકબીજા સાથે વેરની ભાવના રાખે છે. બીજને પોતાનો દુશ્મન સમજે છે. પણ સત્ય હકીકત એ છે કે દુશ્મનીનો અને વેરનો ક્યારેય અંત આવતો નથી. વેરભાવના હંમેશા વિનાશ જ સર્જે છે. વેરની ભાવના સમાવવા માટે વેરને જ સમાવવું પડે છે. દુશ્મનને દોસ્ત બનાવતા વેર ભાવના શમી જાય છે. પાપકર્મમાં પણ એવું છે માણસ એક વખત પાપકર્મ કરે ને એ પાપ તેને બીજું પાપ કરવા પ્રેરે છે. આમ અવિરત પાપની પ્રક્રિયા વહેવા લાગે છે. પાપને વધારે પાપ કરવાથી ઘટાડી શકાતું નથી. પરંતુ પાપ કર્યા પછી જો માણસ સાચા દિલથી પશ્ચાતાપ કરે તો તેનું પાપ ધોવાઇ શકે છે.
માણસે દુશ્મન સાથે પણ મૈત્રીપૂર્ણ વ્યવહાર કરવો જોઈએ કારણ કે દુશ્મનને દુશ્મનાવટથી નહી પણ પ્રેમથી જ વશ કરી શકાય છે. મિત્રતા હંમેશા કંઇક નવસર્જન કરે છે, વિકાસ કરે છે. બે મિત્રો, બે રાષ્ટ્રો, બે રાજ્યો વચ્ચેની મૈત્રી જગતમાં સુખ, સમૃદ્ધિ લાવી શકે છે. માનવીએ માનવતા વડે શત્રુતાને ડામવાની જરૂર છે. મિત્રતાપૂર્ણ વ્યવહાર દ્વારા જ જગતને સાચા માર્ગે લઇ જઈ શકાય છે. મિત્ર પોતાના નિ: સ્વાર્થ પ્રેમ વડે જગતને જીવવા જેવું બનાવે છે. કોઈકે સાચું જ કહ્યું છે કે
‘મૈત્રીભાવનું પવિત્ર ઝરણું મુજ હૈયામાં વહ્યા કરે,
શુભ થાઓ આ સકલ વિશ્વનું એવી ભાવના નિત્ય વહે’
આ પંક્તિઓ દ્વારા પણ એ જ સંદેશ મળે છે કે હંમેશા દરેક સાથે મિત્રતા નિભાવવી જોઈએ, અને દુશ્મનાવટને ભગાવવી જોઈએ કારણ કે નિ: સ્વાર્થ મૈત્રી જ જગતનું કલ્યાણ કરી શકે છે.

'પ્રસ્તુત પંક્તિઓમાં કવિ દીપક એટલે કે દીવાના પ્રકાશની વાત દ્વારા આ જગતમાં જોવા મળતા વિરોધાભાસની વાત કરે છે. જેવી રીતે દીવામાં સળગતી વાટ છે એ બે કામ કરે છે એક તો એ વાટ બળીને કાજળ ઉત્પન્ન કરે છે. અને તેને કારણે વાટ આખી કાળી બને છે અને તેની આસપાસનું પણ કાળું કરે છે તો બીજી બાજું આ વાટ બળતા ચારેબાજુ પ્રકાશ પથરાય છે અને એના કારણે ચારેય બાજુ અજવાળું પથરાઈ જાય છે. અને અંધકાર દૂર થઇ જાય છે.
આ જ રીતે એક જ માતાના બે સંતાનો હોય તેમાં પણ ઘણો ફરક હોય છે. એક દીકરો સારો હોય છે. સદગુણી હોય છે અને એના સારા વર્તાવ ને ગુણોને કારણે તેના માતાપિતાને સારો યશ મળે છે. સમાજમાં પોતાના માતા પિતાની વાહવાહ કરાવે છે. માતાપિતાને તેનું ગૌરવ થાય છે. તેઓ પોતાને આવા સદગુણી બાળકના માતાપિતા હોવા માટે સદભાગી માને છે. તો બીજી બાજુ બીજું સંતાન એવું પણ હોઈ શકે છે કે જે દુર્ગુણી હોય તેનું વર્તન અને વાણી સારા ન હોય અને તેને કારણે તેના માતાપિતા પણ વગોવાય છે. આવા ખરાબ કર્મો કરનાર બાળકને કપૂત કહેવામાં આવે છે. જે પોતાના માતાપિતાનું કહ્યું માનતા નથી, સ્વચ્છંદી બનીને મનફાવે તેવું વર્તન કર્યા કરે છે, અને તેના કારણે સમાજમાં માતાપિતા ઊંચું મસ્તક કરીને ચાલી શકતા નથી. પોતાના સંતાનને કારણે તેઓ શરમ અનુભવે છે. તેને પોતાનો દીકરો પણ ગણતા નથી. જેમકે એક જ માતાપિતાના બે સંતાનોમાં એક રાવણ હતો અને બીજો વિભીષણ. એક કપૂત ગણાય છે. જ્યારે બીજો સપૂત.
ટૂંકમાં કહેવાનો અર્થ એ છે કે સારા સંતાનો પ્રકાશ સમાન છે. તેઓ પોતાના ગુણોરૂપી પ્રકાશ ફેલાવે છે. અને આખી દુનિયાને અંધકારમાંથી બહાર લઇ આવે છે ત્યારે સંતાન કપૂત હોય તો તે ખરાબ કાર્યોની કાળાશ ચારેબાજુ ફેલાવે છે. તેના કર્મોની કાળાશ તેના આખાય કુટુંબને કાળું કરી દે છે. આમ એમ કહી શકાય કે માણસના સારા અને ખરાબ કાર્યો જ તેની ઓળખ ઊભી કરે છે.

પ્રસ્તુત પંક્તિમાં વિદ્યા અને ધનની સાચી ઉપયોગિતા વિશે સમજાવવામાં આવ્યું છે. કોઈ પણ વસ્તુ ગમે તેટલી કિંમતી ભલે હોય પણ જો તેનો ઉપયોગ કરવામાં ન આવે તો તેની કિંમતનો કોઈ અર્થ રહેતો નથી. જેમ કે સારામાં સારું જ્ઞાન પુસ્તકમાં રહેલું હોય છે અને એ જ્ઞાન માણસને ઉપયોગી બની રહે છે પરંતુ એ પુસ્તકમાં રહેલા જ્ઞાનને જાણીને વાંચીને જ માણસ સંતોષ માની લે અને તેનો યોગ્ય સમયે ઉપયોગ ન કરે તો એ ગમે એટલું વાંચેલું હોય તોય નકામું બની રહે છે માત્ર પુસ્તકના જ્ઞાનને જાણી લેવાથી જ્ઞાની થઇ જવાતું નથી પણ એ જ્ઞાનનો યોગ્ય માર્ગે ઉપયોગ થાય તો જ એ જ્ઞાનનો સાચો અર્થ સિદ્ધ થાય છે. જ્યાં સુધી પુસ્તકમાં રહેલ જ્ઞાનનો ઉપયોગ ન થાય ત્યાં સુધી તે લિખિત જ્ઞાનનો કોઈ અર્થ રહેતો નથી. માટે વાંચવાની સાથે સાથે આપણે એ વાચનને વ્યવહારમાં ઉતારવું પણ જરૂરી છે.
જ્ઞાનની જેમ જ પર કબજામાં એટલે કે બીજાની પાસે રહેલું જે ધન છે એ પણ ક્યારેય આપણને કામ લાગતું નથી. બીજા પાસે ગમે તેટલું ધન હોય પણ એ જો કોઈ જરૂરમંદને અણીના સમયે કામ ન આવે તો એ ગમે તેટલું ધન હોય પણ કામનું નથી. એવું ધન શા કામનું કે જે કોઈને ઉપયોગી ન બને ! ધન ખર્ચવા માટે છે યોગ્ય રીતે વાપરવા માટે છે પણ એ ધનનો જો સંગ્રહ જ કરી રાખીએ અને ક્યારેય કોઈને મદદરૂપ ન થઇ શકીએ તો પછી આપણી પાસે ગમે તેટલું ધન હોય તો પણ તેનો અર્થ સરતો નથી. બીન જરૂરી ખર્ચ નહી પણ જ્યાં જરૂરી છે ત્યાં ગમે તેટલો ખર્ચ થાય તો પણ કરવો જોઈએ. માણસ ખૂબ જ મુશ્કેલીમાં હોય, સંકટોના વાદળ ચારે બાજુ ઘેરાઈ ગયા હોય ત્યારે આપણી પાસે ધન હોય તો તેને મદદ કરવી જોઈએ અને જો આપણે એ સંકટગ્રસ્ત વ્યક્તિને મદદ ન કરી શકીએ તો આપણી પાસે ગમે તેટલું ધન હોય તો પણ વ્યર્થ જ છે. જે ધન બીજાને ઉગારી શકતું નથી. તેવા ધનનો કોઈ અર્થ હોતો નથી. જે ધન અને વિદ્યા બીજાને મદદ ન આપી શકે તે વ્યર્થ સાબિત થાય છે.

પ્રસ્તુત પંક્તિઓમાં કવિએ પૈસા અને પદવીન મદમાં રાચતા લોકોને ચેતવણી આપતાં કહ્યું છે કે પૈસા અને પદવી વિશ્વાસપાત્ર નથી. તે આજે આપણી પાસે હોય પણ કાલે કદાચ ન પણ હોય. કવિએ આ વાતના સમર્થનમાં રાવણનું સચોટ ઉદાહરણ આપ્યું છે. રાવણ લંકાનો રાજા હતો. કહિવાય છે કે તેની નગરી લંકા સોનાની બનેલી હતી. આમ છતાં, અભિમાનમાં રાચતા રાવણનો અને તેની સોનાની નગરી લંકાનો નાશ થતાં વાર લાગી નહિ. તેની કીર્તિ પણ ધૂળમાં રોળાઈ ગઈ. સંજોગો બદલાય ત્યારે કરોડપતિ માણસને પણ રોડપતિ થઈ જવામાં વાર લાગતી નથી. ઉચ્ચ સ્થાન ભોગવની વ્યક્તિને પણ સંજોગો બદલાતાં પદ છોડવાની નોબત આવે છે. આ બંને સુખને વિવેહથી ભોગવવાં જોઈએ.

પ્રસ્તુત પંક્તિઓમાં લાવે કહે છે જે વ્યક્તિ ભાવિનાં મધુર સ્વપ્નો જોતો નથી તેની જિંદગી નકામી છે. વળી, જે સ્વપ્નો વ્યક્તિને કોઈ નોંધપાત્ર કાર્ય કરવાનું બળ અને પ્રેરણા ન આપે તે સ્વપ્નો સ્વપ્નો જ ન કહેવાય. ધ્યેયપૂર્ણ મધુર સ્વપ્નો સેવવામાં આપણને અનેરો આનંદ આવે છે. કવિઓ, લેખકો, વિજ્ઞાનીઓ, યુવાનો વગેરે ભાવિનાંમધુર સ્વપ્નો સેવીને જ પોતાના જીવનમાં ઉલ્લાસ રેડે છે. કેવળ સ્વપ્નદ્રષ્ટા બની રહેવાથી આપણું જીવન સફળ થતું નથી. પરંતુ એ સ્સ્વ્પનો મનુષ્યને પ્રચંડ પુરુષાર્થ કરવાની પ્રેરણા પણ આપતાં હોવાં જોઈએ અને એ સ્વપ્નો સાકાર કરવા માટે મનુષ્યે સખત પરિશ્રમ પણ કરવો જોઈએ. આપણે મધુર જીવન માટે સ્વપ્નો સેવીએ અને તેને સાકાર કરવા માટે સખત પરિશ્રમ પણ કરીએ એવું કવિ ઈચ્છે છે.

પ્રસ્તુત પંક્તિઓમાં કવિએ મીરાંની પ્રીત અને નરસિંહના કીર્તનમાં રહેલી પ્રેમલક્ષણાભક્તિનો મહિમા ગાયો છે તથા પોતાની પાસે એવી ભક્તિ નથી એનો સ્વીકાર કર્યો છે. કવિ કહે છે કેર આપણે પણ ઝેરનું અમૃત બનાવી શકીએ; પરંતુ તેને માટે આપણી પાસે મીરાંના જેવી અનન્ય પ્રીતિ અને નરસિંહના જેવી અસાધારણ ભક્તિ હોવી જોઈએ. મીરાં શ્રીકૃષ્ણના પ્રેમમાં દીવાની હતી. તેની પ્રેમભક્તિથી વશ થઈને ગિરિધર ગોપાલે મીરાંને આપવામાં આવેલા ઝેરને અમૃત બનાવી દીધું હતું. નરસિંહ મહેતાના કીર્તનમાં પણ એવી જ અસાધારણ પ્રેમલક્ષણાભક્તિ હતી. તેમણે કીર્તન દ્વારા ઈશ્વરની કૃપા પ્રાપ્ત કરી હતી. તેથી તેમનાં અનેક કામોમાં કૃષ્ણે તેમને મદદ કરી હતી. ભગવાન ભક્તવત્સલ છે. ભક્તની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ ભગવાન તેને હાજરાહજૂર રહે છે. આમ, પ્રભુને પામવા માટે પ્રેમભક્તિનો માર્ગ કવિને શ્રેષ્ઠ જણાયો છે.

પ્રસ્તુત પંક્તિઓ મનુષ્યની મર્દાનગી દર્શાવે છે. એમાં સંતોષી માનવીની ભાવના પ્રગટ થઈ છે. ઈશ્વરે મનુષ્યને મુખ્ય ત્રણ અંગ-હદય, મસ્તક અનેર હાથ આપ્યાં છે. માનવીને ખુમારીપૂર્વક જીવન જીવવા માટે આ અંગો પર્યાપ્ત છે. આથી વિશેષ કાંઈ પણ પ્રભુ પાસે માગવાની જરૂર રહેતી નથી. ઈશ્વરે માનવીને સંવેદનશીલ હૈયું આપ્યું, મસ્તક (મગજ-બુદ્ધિ) આપ્યું અને મનના સકારાત્મક વિચારોને અમલમાં મૂકવા માટે મજબૂત હાથ આપ્યા. હૈયામાં લાગણી, પ્રેમ અને કામ કરવાની લગન હોય, મસ્તકમાં સકારાત્મક વિચારો આવતા હોય અને હાથ સ્વર પરિશ્રમ કરવાની વૃત્તિ હોત તો માનવી દુનિયામાં કોઈ પણ કામ આત્મવિશ્વાસ અને દ્રઢ નિષ્ઠાથી પાર પાડી શકે છે. ભગવાને આ ત્રણ અંગો આપીને જાણે દુનિયાનું સુખ ખોબે ખોબે આપી દીધું છે. આ પંક્તિમાં એનો પરમ સંતોષ પ્રગટ કર્યો છે. આથી ખુમારીપૂર્વક કહે છે, જા, ચોથું નથી માગવું.

આ પંક્તિઓમાં કવિએ આપણને દ્રઢ મનોબળનું મહત્વ સમજાવ્યું છે. કવિ કહે છે કે, જેના પગ પહેલેથી જ ઢીલા હોય છે અને જેનું મન ઢચુપચુ હોય છે, તેને મંજિલે પહોંચવાનો રસ્તો જડતો નથી. તે રસ્તામાં જ અટવાયા કરે છે અને ભાંગી પડે છે. પરંતુ જેનું મન દ્રઢ હોય છે, જે મંજિલે જવા માટે બરાબર કમર કસી લે છે, તેની ગતિને હિમાલય પણ અટકાવી શકતો નથી; તેના રસ્તામાં આવતી ગમે તેવી આફતો પણ તેને મૂંઝવી શકતી નથી. ‘મન હોય તો માળવે જવાય’, ‘રોતો જાય એ મૂઆના સમાચાર લાવે’ જેવી કહેવતો પણ પ્રસ્તૃત પંક્તિઓના હાર્દને સમર્થન આપે છે. જે થવાનું હોય તે થાય, એવી ખુમારીથી જીવનારો મનુષ્ય જ તેના જીવનમાં ઈચ્છિત પ્રગતિ સાધી શકે છે. આવી વ્યક્તિ ખુમારીપૂર્વક કહેશે કે –‘અમને નાખો જિંદગીની આગમાં,
આગને પણ ફેરવીશું અમે બાગમાં.’
આપણે પણ દ્રઢ મનોબળ કેળવીને જિંદગીના રાહ પર આગળ વધતા રહેવું જોઈએ. અગવડો અને અડચણોથી આપણે જરાય ચલિત ન થઈએ.

આ પંક્તિઓમાં કવિ આપણને પરીવર્તનશીલ સમયનું એક સત્ય સમજાવે છે. જીવનની ઘટમાળ ઊંચીનીચી ફર્યા જ કરે છે. જીવનરૂપી સાગરમાં ક્યારેક સુખરૂપી ભરતી આવે છે તો ક્યારેક દુઃખરૂપી ઓટ પણ આવે છે. જેમ સાગરમાં ભરતી પછી ઓટ નિશ્ચિતપણે આવે છે તેમ આપણા જીવનમાં પણ સુખ પછી દુઃખ ચોક્કસપણે આવે છે. આમ, આપણું જીવન પણ સુખદુઃખથી ભરેલું છે. મીરાંબાઈ કહે છે તેમ કોઈ દિવસ ખાવાને શીરો ને પૂરી મળે તો કોઈ દિવસ ભૂખ્યાં પણ રહેવું પડે. રાતદિવસ, તડકોછાંયડો, અમાસપૂનમની જેમ સુખદુઃખ એ માનવજીવનનો નિશ્ચિત ક્રમ છે. સુખ અને દુઃખ કંઈ કાયમ ટકતાં નથી. તેથી આપણે સુખમાં છકી ન જવું અને દુઃખમાં હિંમત ન હારવી. બંને પરિસ્થિતિમાં આપણે સમાન વ્યવહાર કરવો જોઈએ એ જ આ પંક્તિઓનો સાર છે.

પ્રસ્તુત પંક્તિઓમાં કવિ કહે છે કે લીમડો સ્વાદમાં કડવો હોય છે, પરંતુ તેનો છાંયડો શીતળ હોય છે. ઉનાળામાં વટેમાર્ગુઓ લીમડાની છાયામાં અદભુત શીતળતાનો અનુભવ કરે છે. તેવી જ રીતે આપણા ભાઈભાંડુ આપણી સાથે અબોલા રાખે તોપણ આપણે સંકટમાં હોઈએ ત્યારે તેઓ આપણને મદદ કરવા માટે અચૂક દોડી આવે છે, કારણ કે તેઓ આખરે તો આપણા જ છે. બીજા લોકો આપનો તમાશો જોઇને રાજી થાય છે, જ્યારે ભાઈ આપણું સુખ જોઇને દુઃખ થાય છે. તેથી તે સાચી લાગણીથી પ્રેરાઈને મદદે દોડી આવે છે. બીજું, આપણાં માબાપ, વડીલો અને ગુરુજનો આપણને ઠપકો આપે ત્યારે આપણે માઠું ન લગાડવું જોઈએ; કારણ કે તેઓને આપણા પ્રત્યે જેવી લાગણી હોય છે તેવી લાગણી અન્ય વ્યક્તિઓને હોતી નથી. તેમનાં કડવાં વેણમાં આપણું હિત જ સમાયેલું હોય છે. કહેવત પણ છે કે,કડવી ડવા માં જ પાય.
કડવાં કારેલાંના ગુણ ન હોય કડવા
કડવાં વચન ન હોય કડવાં હો જી.

આ પંક્તિઓમાં કવિ કહે છે કે જેઓ આપણને આવકાર આપે નહિ, આદર આપે નહિ અને જેમની આંખોમાં આપણા માટે પ્રેમ ન હોય તેમને ઘર સોનાનો વરસાદ વરસતો હોય તોપણ ન જવું જોઈએ. દરેક મનુષ્યને પોતાનું સ્વમાન વહાલું હોવું જોઈએ. કોઈ શ્રીમંત વ્યક્તિને ઘેર જવામાં આપણું સ્વમાન જળવાતું ન હોય તો શ્રીકૃષ્ણે દુર્યોધાનના મહેલના મેવામીઠાઈ આરોગવાનું ટાળીને વિદુરના ઘેર જઈને ત્યાં ભાજી ખાવાનું પસંદ કર્યું હતું. આપણું સ્વમાન સાચવવા માટે આપણે જે કંઈ નુકસાન વેઠવું પડે તે વેઠવું જોઈએ, પણ સ્વમાનને ભોગે મળનારા મોટામાં મોટા માણસના આતિથ્યને સ્વીકારવું જોઈએ નહિ. આપણે આપણું સ્વમાન જાળવીએ તેમજ અન્યોના સ્વમાન પ્રત્યે પણ સભાન રહીએ.

પ્રસ્તુત પંક્તિઓમાં કવિએ મિત્ર, સ્ત્રી, બાળકો અને સમાજથી અલગ એવા પુસ્તકના સાનિધ્યમાં જીવવાની ઝખના વ્યક્તકરી છે. આપણે જાણીએ છીએ કે મિત્ર હશે તો તે ક્યારેક આપણાથી દૂર થઇ શકે છે. સ્ત્રી પણ માણસને ક્યારેક દગો આપીને તેનાથી દૂર થઇ શકે છે, બાળકો પણ પોતપોતાના રસ્તે ચાલતા થાય છે. ટૂંકમાં આ બધા એવા છે કે ટે તમારો સાથ ક્યારે છોડી દે ટે કહેવાય નહી, પણ પુસ્તક એ એક એવો સાથી છે જે તમને સુખ અને દુ:ખમાં ક્યારેય છેહ – દગો આપતું નથી. તે તમને મુશ્કેલીના સમયે છોડી નથી દેતો પણ મુશ્કેલીમાં યોગ્ય માર્ગ ચીંધે છે.
માનવ જીવનમાં પુસ્તકનું ખુબ જ મહત્વ છે. પુસ્તક, સાચો મિત્ર છે, સાચો માર્ગદર્શક છે. માટે જીવનમાં હંમેશા વાચનની ટેવ વિકસાવવી જોઈએ. દરેક ક્ષેત્રના પુસ્તકોના વાંચનથી આગવું મનોવિશ્વ રચાય છે. સાહિત્ય, રાજકારણ, ફિલ્મ, રમતગમત, વિજ્ઞાન, કલા વગેરે વિષયોના પુસ્તકોના વાચનથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે. પુસ્તક પોતે જ આપણો સાચો સ્વજન બની જાય છે. અને તેથી સમાજ કે સ્વજનોની ખોટ પુસ્તક પૂરે છે. ટે પૂરક બની રહે છે.
પ્રસ્તુત પંક્તિ દ્વારા પુસ્તકને મિત્ર બનાવી જીવન જીવવાની ખુમારી પ્રગટ કરવામાં આવી છે. જીવનમાં વાંચન અને પુસ્તકોનું મહત્વ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું છે. ઉત્તમ જીવનચરિત્રોનાં વાંચન દ્વારા ઉમદા વ્યક્તિત્વ ઘડતર થાય છે. આમ ખરેખર પુસ્તકોની સહારો લેવાથી પુસ્તક આપણને જીવન જીવવાનો સાચો સહારો પૂરો પાડે છે. પુસ્તક આપણો સાચો સાથી બની રહે છે.

પ્રસ્તુત પંક્તિમાં વિદ્યાની સાથે સાથે વિનયનો મહિમા કરવામાં આવ્યો છે. શિષ્યમાં ગુરુ દ્વારા આપવામાં આવતી વિદ્યા અઢળક પ્રમાણમાં હોય, ભણવામાં ખૂબ હોંશિયાર હોય પણ સાથે સાથે એ શિષ્યમાં જો વિનયરૂપી સંસ્કાર હશે તો જ તેની વિદ્યા વધારે શોભી ઉઠશે. અને જો શિષ્યમાં માત્ર વિદ્યા હોય પણ તેનામાં વિનય વિવેકનો અભાવ હશે તો તે શિષ્યની વિદ્યા લાંબો સમય ટકશે નહિ. સામાન્ય રીતે આપણે જોઈએ છીએ કે જે વિધાર્થી વિનયી હશે તેનામાં વિદ્યા આપોઆપ આવે છે. તેનો વિવેક તેને જ્ઞાન પણ અપાવે છે.

પ્રસ્તુત પંક્તિઓમાં કવિએ પાપની સામે અડગ દિલથી લડવાની વાત કરી છે. પાપ કરનારને આપણે સજા કરવાની કે મારવાની જરૂર નથી પણ તેની અંદર રહેલા પાપીને સજા કરવાની છે. માણસ માત્ર ભૂલને પાત્ર છે. માટે એ ભૂલતો કરવાનો જ છે. જે ભૂલને આપણે પાપનું નામ આપીએ છીએ, પરંતુ આપણે એ સમજવું જરૂરી છે કે ભૂલ માણસથી જ થાય છે માટે આપણે એની ભૂલને સુધારવાનો મોકો આપવો જોઈએ. અત્યારે આપણે જોઈએ છીએ કે આ જગતમાં કોઇપણ માણસ પાપ કરે, ભૂલ કરે તો કાયદામાં તેની સજાની જોગવાઈ કરવામાં આવે છે. અને તે માણસને દંડ કરવામાં આવે છે. પણ આ રીત યોગ્ય નથી. માણસે પાપ કર્યા તો તેની પાછળનું કારણ જાણવું જોઈએ એને ત્યાર પછી તેને પાપની સજા સર્જનાત્મક આપવી જોઈએ. એને એવી સજા કરવી જોઈએ કે જેથી એને ખરેખર પસ્તાવો થાય. અને એ ફરીથી આવું પાપ ન જ થાય તેવા પ્રયત્નો કરે, પોતાની જાતને સુધારવા પ્રયત્ન કરે. અને એ જ સાચી રીત છે. જો પાપીને કોઈ શારીરિક કે એવી પીડા આપીને સજા કરવામાં આવશે તો તેની પોતાની પીડાને કારણે તેનામાં બદલો લેવાની ભાવના જાગશે અને એના પાપો અટકવાને બદલે વધતા જશે. અને એ રીતે સમાજમાં પાપોની પરંપરા ચાલુ જ રહેશે. પાપી માણસને સાચો પ્રેમ આપીને તેને સાચા માર્ગે વાળી શકાય છે. જેમ કે વાલિયો લુંટારો લુંટ કરવાનું પાપ કરતો હતો પણ તેને સાચો માર્ગ દર્શાવતા તે લુંટનો માર્ગ છોડી દે છે. અને વાલ્મિકી ઋષિ બની જાય છે. આમ ઘણીવાર માણસને સમય સંજોગો અને વાતાવરણ પાપો કરવા પ્રેરતા હોય છે. અને જો તેનો અભ્યાસ કરીને તેને ક્ષમા આપવામાં આવે તો તે વ્યક્તિ પણ પાપ કર્મ કરતાં અટકી જઈ શકે છે અને સદભાગે વળી જઈ શકે છે. માટે જ કવિએ યોગ્ય કહ્યું છે કે પાપી સામે તમે લડશો નહી, પાપીનો નાશ કરવાનો પ્રયત્ન કરશોનહિ. નહિતર પાપો વધતાં જ જશે પણ જો તમે પાપીમાં રહેલ પાપવૃત્તિને સુધારવા માટે તેની નજીક જઈને તેને ક્ષમા આપશો તો તેનામાં રહેલો માનવ જાગી શકે છે. અને તે યોગ્ય દિશાએ વળી શકે છે. શ્રી ઝચેરચંદ મેઘાણીએ પોતાની ‘બદમાશ’ વાર્તા દ્વારા આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું છે. પાપી જન્મથી પાપી હોતા નથી પણ સમય સંજોગો તેમને પાપી બનાવે છે. એ વાત અલારખાના પાત્ર દ્વારા સિદ્ધ થાય છે.

પ્રસ્તુત પંક્તિમાં કવિએ માનવીની ગુલામી વિશે પ્રશ્ન કર્યો છે. આપણે જોઈએ છીએ ઈશ્વરે સર્જેલા કુદરતના તત્વો સ્વતંત્ર છે. પશુ, પક્ષી, જીવ – જંતુ વગેરે પોતે ઈચ્છે ત્યાં વિચરી શકે છે. એમનાં માટે આ જગતના કોઈ નિયમ હોતા નથી. એ પોતે ઈચ્છે તેવું વર્તન કરી શકે છે. એમને કોઈ મર્યાદામાં બંધન નડતાં નથી પરંતુ પ્રકૃતિનું એક જ તત્વ એવું છે કે જેને આ દુનિયાએ મર્યાદાના બંધનોથી બાંધીને ગુલામ બનાવી દીધું છે. અને તે છે માનવી. માણસને સમાજના બંધનો છે, કાયદાના બંધનો છે. પોતાના માનવીઓ જ પોતાના માનવીને બંધનમાં બાંધીને ગુલામ બનાવે છે. અને એ બંધનો માનવી કોઇપણ રીતે ફગાવી શકતો નથી. અને જો માનવી આ મર્યાદાના બંધનો તોડીને તેનાથી ઉલટો ચાલવાનો પ્રયત્ન કરે તો આ સમાજના અન્ય માનવીઓ જ તેને તેમ કરતાં રોકે છે. ઈશ્વરે તો માણસને બુદ્ધિશક્તિ, વિચારશક્તિ, જેવી વિશિષ્ટતા આપી પણ તેણે તેનો દુરુપયોગ કર્યો અને પોતે જ પોતાને ગુલામ અવસ્થામાં મૂકી દીધો.
આમ, તમામ પ્રકૃતિ સ્વતંત્ર છે તેમ માનવી પણ સ્વતંત્ર છે. પણ માનવીની વૃત્તિઓ જ માણસને ગુલામી તરફ ધકેલી દે છે. અને આ વૃત્તિઓ પર જો માનવી અંકુશ રાખે અને વર્તન કરે તો માનવી પણ સ્વતંત્ર રહી શકે છે.

પ્રસ્તુત પંક્તિમાં કવિએ માનવ જીવનની વિશિષ્ટતા દર્શાવી છે. કોઇપણ માણસના જીવનમાં એક ચોક્કસ લક્ષ્ય, ધ્યેય હોવો જરૂરી છે. અને એ ધ્યેયને લક્ષ્યને મેળવવા માટે માણસે જીવનમાં પ્રતિજ્ઞાબદ્ધ થવું જરૂરી છે. કોઇપણ કાર્ય હું કરીશ એમ તમે કહો એના કરતા આ કાર્ય હું આટલા સમયમાં જ કરવાની પ્રતિજ્ઞા લઉં છું એમ કહેતાં એ કાર્ય એ સમય દરમ્યાન ચોક્કસ થાય જ. પ્રતિજ્ઞા વિનાનું જીવન એ પશુ સમાન છે. માણસને ઈશ્વરે વિશિષ્ટ શક્તિ આપેલી છે અને એ શક્તિનો પૂરેપૂરો ઉપયોગ કરવા માટે માણસે જીવનમાં પ્રતિજ્ઞાબદ્ધ થવું જરૂરી છે. જીવનમાં દરેક માણસ કાર્ય તો કરે જ છે. પણ કેટલાંક માણસો એવા હોય છે કે જેઓ પોતાના ધ્યેય સુધી પહોંચવા માટે જીવનમાં અમુક નિયમો ઘડે છે. અને તેના આ નિયમો જ તેને સાચી સિદ્ધિ અપાવે છે. જે રીતે ઈમારત બનાવવી હોય તો પ્રથમ પાયો મજબુત કરવો જરૂરી છે. તેવી જ રીતે આપણે જીવનમાં સફળ થવા, આગળ વધવા, પ્રગતિ કરવા માટે પાયાથી જ પ્રતિજ્ઞાબદ્ધ રહેવું જોઈએ. જીવનમાં કાર્યની શરૂઆતથી જ એક લક્ષ્ય, ધ્યેય નક્કી કરીને ચાલવું જોઈએ. જેથી આપણને ખ્યાલ આવે છે કે આપણે ક્યાં પહોંચવાનું છે. અને ત્યાં પહોંચવા માટે આપણે શું કરવાનું છે અને એ માટે આપણે કટીબદ્ધ બનીએ છીએ. બાકી જીવનમાં લક્ષ્ય વગર જો ચાલતા જ રહીશું તો આપણને આપણી મંઝીલ ક્યારેય નહી મળે, કારણ કે આપણને આપણી મંઝીલ જ ખબર ન હોય તો આપણે કેવી રીતે ચાલી શકીએ. તેથી જ કવિએ કહ્યું છે તેમ દરેક માણસે જીવનમાં એક લક્ષ્ય, પ્રતિજ્ઞા લઈને ચાલવું જોઈએ અને તેની આ પ્રતિજ્ઞા જ તેને વિકાસ અને લક્ષ્ય સુધી પહોંચાડી શકે છે.

પ્રસ્તુત પંક્તિઓમાં શ્વાનના ઉદાહરણ દ્વારા કવિએ હલકા માણસોનો સંગ ન કરવાની આપણને શિખામણ આપી છે. કૂતરાનો સંગ કરવાથી આપણે બે પ્રકાર દુઃખ ભોગવવું પડે છે. જો તે ખીજાય તો આપણા પગે બચકું ભરી લે છે અને જો તે આપણા પર ખુશ થાય તો તે આપણું મોં ચાટવા લાગે છે. એ જ પ્રમાણે હલકા માણસોનો સંગ પણ નુકસાનકારક જ નીવડે છે. તે રાજી હોય ત્યારે આપણી ખોટી ખુશામત કરી આપણો ગેરલાભ ઉઠાવે છે. પણ જો કોઈ કારણસર તેમની સાથેના આપણા સંબંધો તૂટી જાય. તો તેઓ આપણા પર ગુસ્સે થઈ બદલાની ભાવના રાખીને આપણને નુકસાન પહોંચાડે છે. તેઓ આપણી ખાનગી વાતો જાહેર કરી દેતાં પણ અચકાતા નથી. એટલે જ કહેવાય છે કે, ‘મૂર્ખ મિત્ર કરતાં ડાહ્યો દુશ્મન સારો.’ અર્થાત્ नादान की दोस्ती में जान का खतरा | આપણે ખરાબ સ્વભાવવાળા માણસોનો સંગ ક્યારેય ન કરવો જોઈએ.

આ પંક્તિઓમાં કવિ કહે છે કે જેને ગુણની કિંમત ન હોય આર્થાત જેને ગુણ પારખતાં આવડતું ન હોય તેનો સંગ કરવો ન જોઈએ. તેનાથી આપણી કિંમત ઘટી જાય છે. કવિ કહે છે કે ચોકમાં પડી રહેલું ચંદનનું લાકડું પણ ઇંઘણના લાકડાં જેટલી જ કદર પામે છે, કારણ કે તે સામાન્ય લાકડાં સાથે પડેલું હોય ત્યારે લોકો તેને ઇંઘણને લાયક લાકડું સમજી લે છે. એ જ પ્રમાણે અજ્ઞાની લોકોના હાથમાં હીરામાંથી હીરામોતી આવી પડે તો તેઓ એની કિંમત કાંકરો જેટલી જ આંકે છે. જે વ્યક્તિને યોગ્ય માણસની કદર કરતાં આવડતું ન હોય, એવી વ્યક્તિથી હંમેશાં દૂર જ રહેવું જોઈએ. આવા માણસોનો સંગ કરવાથી યોગ્ય માણસનું પણ અવમૂલ્યન થાય છે. માણસે કદરહીન વ્યક્તિઓથી સો ગજ છેટે રહેવું જોઈએ અને પોતાના સન્માનનું જતન કરવું જોઈએ.

જગત અને જીવનમાં સુખ અને દુઃખ એક સાથે ચાલતા રહેતાં છે. જ્યારે કોઈને સુખ મળે ત્યારે બીજાને ક્યારેક દુઃખ પણ લાગે છે. આ સુખ-દુઃખની રમતમાં દરેક વ્યક્તિ કંઈક ન કંઈક અનુભવતો રહે છે. જીવનમાં સુખ અને દુઃખ બંને આવતાં રહે છે, અને આ જ જીવનને રસપ્રદ અને અર્થપૂર્ણ બનાવે છે.

શેરી મિત્રો સો મળે, તાળી મિત્રો અનેક, જેમાં સુખ દુઃખ પામીએ, તે લાખોમાં એક
મિત્રતા એ જીવનનો અહમ ભાગ છે. ઘણી બધી ઓળખાણીઓ અને સંબંધીઓ મળી જાય છે, પણ સાચા અને ખરા મિત્રોને મળવું ખૂબ કઠિન હોય છે. સાચા મિત્રો જ એવા હોય છે જેઓ જીવનના સુખ-દુઃખમાં આપણું સાથ આપે છે. આવા મિત્રો ની સંખ્યા અતિ ઓછી હોય છે, તે કરોડોમાં એકજ મળે. એટલે મિત્રોને સારી રીતે ઓળખવી અને સાચા મિત્રોને જ જીવનમાં જોડવી એ ખૂબ જરૂરી છે.