आचार्य: चरक: Sanskrit - आचार्य: चरक:

ज्वर:-______________ (fever / new shoots)

निखिलम्-______________ (founder / whole)

अतिसार:-______________ (dysentry / very thick)

असक्त:-______________ (weak / uninterested)

उच्छिष्टम्-______________ (used, eaten / swollen)

स्वास्थ्ये कस्य प्रभावो भवति ?

औषधस्य आवश्यकता कदा भवति ?

चरकस्य ग्रन्थे कस्य व्याख्यानं वर्तते ?

आचार्यचरकस्य क: ग्रन्थ: सुप्रसिद्ध: वर्तते ?

स्वास्थ्ये कस्य प्रभावः भवति इत्येषः चरकाचार्यस्य उपदेश: ?

मानवेन सम्यक् व्यवहारः करणीयः।(कस्य, केन, कः, कस्मै)

चरकाचार्यः भारते औषधविज्ञानस्य प्रवर्तकः इति मन्यते।(कस्य, केन, कः, कस्मै)

चरकाचार्यस्य चरकसंहितानामकः सुप्रसिद्धः ग्रन्थः वर्तते।(कस्य, केन, कः, कस्मै)

चरकनाम्ना प्रसिद्धः आचार्यः खिस्तस्य प्रथमशतान्द्यां आयुर्वेदस्य महान्‌ पण्डितः । सः कनिष्कनृपतेः राजवेद्यः आसीत्‌ ।
अस्य आचार्यस्य चरकसंहितानामकः सुप्रसिद्धः ग्रन्थः वर्तते । आयुर्वेदस्य प्राचीनतमेषु विश्चविख्यातेषु च ग्रन्थेषु अस्य गणना भवति ।

अत्र प्रायः सहस्रद्रयम्‌ ओषधयोगानां विस्तृतम्‌ व्याख्यानमस्ति । अस्मिन्‌ व्याख्याने ज्वर-रक्तपित्त-उन्माद-अतिसार-प्रमेहादीनाम्‌ उदर-शिरो-हदयादीनां च रोगाणां निवारकानि विनाशकानि च ओषधानि उल्लिखितानि सन्ति । एवं हि मन्यते यत्‌ भारते ओौषधविज्ञानस्य प्रवर्तकः अयमेवाचार्यः ।

निखिलमपि आयुर्वेदसाहित्यम्‌ आचार्यस्य चरकस्य उच्छिष्टमस्ति । अथ च आयुर्वेदशास्त्रीयं यत्‌ ज्ञानं चरकसंहितायां वर्तते तदेव सर्वत्र वर्तते, चरकसंहितायां यत्‌ नास्ति, तत्‌ कुत्रापि न वर्तते ।
अस्य केचन उपदेशाः स्मर्तव्याः सन्ति । तद्यथा - मनुष्यः केन प्रकारेण रोगरहितः भवितुम्‌ अर्हतीति विषये उपदिशति आचार्यः -

नरो हिताहारविहारसेवी समीक्ष्यकारी विषयेष्वसक्तः ।
दाता समः सत्यपरः श्चमावानाप्तोपसेवी च भवत्यरोगी ।।

अत्र एकः प्रश्नः । 'किम्‌ ओषधं विना सम्यक्‌ व्यवहारेणापि जनः रोगरहितः भवितुमर्हती' ति ? तस्येदमुत्तरम्‌ । यदा रोगः शरीरे प्रविष्टो भवति, तदा ओषधस्य आवश्यकता भवति । परन्तु शरीरे रोगस्य प्रवेशः एव न स्यात्‌ एतदर्थं मानवेन सम्यक्‌ व्यवहारः करणीय एव । व्यवहारस्यापि स्वास्थ्ये प्रभावो भवतीत्येष चरकाचार्यस्य उपदेशः ।

अर्थात्‌ यः नरः हितस्य आहारस्य विहारस्य च सेवनं करोति, सर्व कार्य समीक्ष्य करोति, विषयेषु नितरामासक्तः न भवति, यः दानं करोति, व्यवहारे समत्वं क्षमाभावं च आचरति, आप्तजनानां सेवां करोति तादृशः नरः अरोगी अर्थात्‌ स्वस्थः भवति ।

नरो हिताहारविहारसेवी समीक्ष्यकारी विषयेष्वसक्तः ।
दाता समः सत्यपरः श्चमावानाप्तोपसेवी च भवत्यरोगी ।।

निखिलमपि आयुर्वेदसाहित्यम्‌ आचार्यस्य चरकस्य उच्छिष्टमस्ति । अथ च आयुर्वेदशास्त्रीयं यत्‌ ज्ञानं चरकसंहितायां वर्तते तदेव सर्वत्र वर्तते, चरकसंहितायां यत्‌ नास्ति, तत्‌ कुत्रापि न वर्तते ।
अस्य केचन उपदेशाः स्मर्तव्याः सन्ति । तद्यथा - मनुष्यः केन प्रकारेण रोगरहितः भवितुम्‌ अर्हतीति विषये उपदिशति आचार्यः -

अत्र प्रायः सहस्रद्रयम्‌ ओषधयोगानां विस्तृतम्‌ व्याख्यानमस्ति । अस्मिन्‌ व्याख्याने ज्वर-रक्तपित्त-उन्माद-अतिसार-प्रमेहादीनाम्‌ उदर-शिरो-हदयादीनां च रोगाणां निवारकानि विनाशकानि च ओषधानि उल्लिखितानि सन्ति । एवं हि मन्यते यत्‌ भारते ओौषधविज्ञानस्य प्रवर्तकः अयमेवाचार्यः ।

चरकसंहिता:

आचार्य चरकः

आचार्य चरकः

‘कुत्रापि’ इति शब्दस्य योग्यसन्धिविच्छेदं दर्शयत।

‘रागरहितः’ इति शब्दस्य समासप्रकारं लिखत।

‘उचितः’ इति शब्दस्य विरुद्धार्थ: क: ?

‘ज्वरः’ इति शब्दस्य अर्थः कः ?

हिताहारविहारसेवी नरः कीदृशो भवति ?

किम् औषधं विना सम्यक् व्यवहारेणापि जनः रोगरहितः भवितुम् अर्हती' ति ? तस्येदमुत्तरम्। यदा रोगः शरीरे प्रविष्टे भवति, तदा औषधस्य आवश्यकता भवति । परन्तु शरीरे रोगस्य प्रवेशः एव न स्यात् एतदर्ध मानवेन सम्यक् व्यवहारः करणीय एव । व्यवहारस्यापि स्वास्थ्ये प्रभावो भवतीत्येषः चरकाचार्यस्य उपदेशः।
प्रश्ना :
Q.1. एकपदेन उत्तरत.
(i) विना जनाः रोगरहिताः भवितुम् अर्हति ।
(ii) व्यवहारस्य प्रभावः कुत्र भवति ।
Q.2. पूर्णवाक्येन उत्तरत ।
(i) औषधस्य आवश्यकता कदा भवति ?
(ii) मानवेन सम्यग् व्यवहारः किमर्थ करणीय : ?

अर्थात् यः नरः हितस्य आहारस्य विहारस्य च सेवनं करोति, सर्वं कार्यं समीक्ष्य करोति, विषयेषु नितरामासक्तः न भवति, यः दानं करोति, व्यवहारे समत्वं क्षमाभावं च आचरति, आप्तजनानां सेवां करोति तादृशः नरः अरोगी अर्थात् स्वस्थः भवति ।
अत्र एकः प्रश्नः । 'किम् औषधं विना सम्यक् व्यवहारेणापि जनः रोगरहितः भवितुमर्हती 'ति ? तस्येदमुत्तरम् । यदा रोगः शरीरे प्रविष्टो भवति, तदा औषधस्य आवश्यकता भवति । परन्तु शरीरे रोगस्य प्रवेशः एव न स्यात् एतदर्थं मानवेन सम्यक् व्यवहारः करणीय एव । व्यवहारस्यापि स्वास्थ्ये प्रभावो भवतीत्येषः चरकाचार्यस्य उपदेशः ।
Translation :The women who takes wholesome food and practises good conduct, does all work after thinking well, who is totally disinterested in sensual pleasures, who practises charity and practises impartiality and forgiveness in practical life, whom serves the relatives - such a man are free from diseases and very healthy.

प्रदत्तस्य गद्यखण्डस्य अनुवाददोषं दूरीकृत्य अनुवादं पुनः लिखत ।
अस्य ग्रन्थस्य प्रमाणं द्वादशसहस्त्रश्लोकात्मकं वर्तते । अत्र प्रायः सहस्रद्वयम् औषधयोगानां विस्तृतम् व्याख्यानमस्ति । अस्मिन् व्याख्याने ज्वर-रक्तपित्त-उन्माद अतिसार-प्रमेहादीनाम् उदर-शिरो-हृदयादीनां च रोगाणां निवारकानि विनाशकानि च औषधानि उल्लिखितानि सन्ति । एवं हि मन्यते यत् भारते औषधविज्ञानस्य प्रवर्तकः अयमेवाचार्यः ।
Translation :
In this treatise there is eight sections such as Sutrasthanam. Nidānsthanam. Vimansthanam, Sharirsthanam, Indriyasthanam. Chikitsasthanam, Kalpasthanam and Siddhisthanam. Among all these sections there are totally 120 chapters. The size of this treatise consists of 11000 verses. There are the detailed description of the composition of approximately 3000 medicines. In this description the medicines that cure and eradicate the diseases such as fever, leprosy, frenzy, dysentry, diabetes, etc. or the diseases of abdomen, head and heart are mentioned. Indeed in this way this venerable teacher alone is considered to be the founder of pharmacology in canada.