भारतीवसन्तगीतिः Sanskrit - भारतीवसन्तगीतिः

ललितपल्लवे पादपे पुष्पपुजे' इति पदेषु का विभक्तिः?

नतां पंक्तिमालोक्य. .........' इत्यत्र रेखाङ्कितपदे प्रयुक्तप्रत्ययः कः?

"मन्दमन्दं सनीरे समीरे. ..........।'' रिक्तस्थाने पूरणीय क्रियापदं किम्?

'वसन्ते लसन्तीह सरसा रसाला' - इत्यत्र रेखाङ्कितपदे सन्धिः वर्तते -

अये वाणि! नवीना ......... निनादय। रिक्तस्थाने पूरणीयपदमस्ति -

सरस्वत्याः अदीनां वीणाम् आकर्ण्य किम् चले?

नदीनां कान्तसलिलं कथम् उच्छले?

अलीनां ततिः कुत्र कुत्र ध्वनिं कुर्वन्ति?

कविः मधुमाधवीनां कीदृशां पंक्तिं द्रष्टुं कथयति?

कलिन्दात्माजा का वर्तते?

लतानां नितान्तं सुमं शान्तिशीलम्
चलेदुच्छलेत्कान्तसलिलं सलीलम्,
तवाकर्ण्य वीणामदीनां नदीनाम्॥
निनादय....॥

ललित-पल्लवे पादपे पुष्पपुजे
मलयमारुतोच्चुम्बिते मञ्जुकुञ्ज,
स्वनन्तीन्ततिम्प्रेक्ष्य मलिनामलीनाम्॥
निनादय....॥

वहति मन्दमन्दं सनीरे समीरे
कलिन्दात्मजायास्सवानीरतीरे
नतां पङ्क्तिमालोक्य मधुमाधवीनाम्॥
निनादय...॥

निनादय नवीनामये वाणि!
वीणाम् मृदुं गाय गीति ललित-नीति-लीनाम्।
मधुर-मञ्जरी-पिञ्जरी-भूत-मालाः
वसन्ते लसन्तीह सरसा रसालाः
कलापाः ललित-कोकिला-काकलीनाम्॥1॥
निनादय...॥

जनं बिभ्रती बहुधा विवाचसं नानाधर्माणं पृथिवी यथौकसम्।
सहस्रं धारा द्रविणस्य मे दुहां ध्रुवेव धेनुरनपस्फुरन्ती॥

नीरसः

प्राचीनम्

शीघ्रम्

कटु

कठोरम्

अयं पाठः 'काकली' इति गीतसंग्रहात् संकलितः।

जनाः वीणां श्रुत्वा मोदन्ते।

नदीनां कान्तसलिलं सलीलम् उच्छलेत्।

सरस्वत्याः अदीनां वीणां श्रुत्वा सुमं चलेत्।

मञ्जुकुञ्ज जनाः भ्रमन्ति।

लतानां नितान्तं सुमं शान्तिशीलम्
चलेदुच्छलेत्कान्तसलिलं सलीलम्,
तवाकर्ण्य वीणामदीनां नदीनाम्॥
निनादय....॥
अन्वय - तव अदीनां (i) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ आकर्ण्य लतानां नितान्तं शान्तिशीलं (ii) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ चलेत् नदीनां कान्तसलिलं (iii) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ उच्छलेत्। अये वाणि! नवीनां वीणां निनादय।
मञ्जूषा - (सुमं, सलीलम्, वीणाम्)

ललित-पल्लवे पादपे पुष्पपुजे
मलयमारुतोच्चुम्बिते मञ्जुकुञ्ज,
स्वनन्तीन्ततिम्प्रेक्ष्य मलिनामलीनाम्॥
निनादय....॥
अन्वय - ललितपल्लवे पादपे (i) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ मञ्जुकुञ्ज मलय-मारुतोच्चुम्बिते (ii) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ अलीनां मलिनां ततिं (iii) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾अये वाणि! नवीनां वीणां निनादय।
मञ्जूषा - (स्वनन्तीम्, पुष्पपुञ्जे, प्रेक्ष्य)

वहति मन्दमन्दं सनीरे समीरे
कलिन्दात्मजायास्सवानीरतीरे
नतां पङ्क्तिमालोक्य मधुमाधवीनाम्॥
निनादय...॥
अन्वय - कलिन्दात्मजायाः सवानीरतीरे (i)‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ समीरे मन्दमन्दं वहति (सति) (ii) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ नतां पङ्क्तिम् (iii) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾अये वाणि! नवीनां वीणां निनादय।
मञ्जूषा - (मधुमाधव, अलोक्य, सनीरे)

निनादय नवीनामये वाणि! वीणाम्
मृदुं गाय गीति ललित-नीति-लीनाम्।
मधुर-मञ्जरी-पिञ्जरी-भूत-मालाः
वसन्ते लसन्तीह सरसा रसालाः
कलापाः ललित-कोकिला-काकलीनाम्॥
निनादय...॥
अन्वय - अये वाणि! नवीनां (i) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ निनादय। ललित-नीति-लीनां गीतिं मृदुं गाय। इह (ii) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ मधुरमञ्जरीपिञ्जरीभूतमालाः सरसाः रसालाः लसन्ति। ललित-कोकिला-काकलीनां (iii) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾(विलसन्ति)। अये वाणि! नवीनां वीणां निनादय।
मञ्जूषा - (कलापाः, वसन्ते, वीणां)

जनं बिभ्रती बहुधा विवाचसं नानाधर्माणं पृथिवी यथौकसम्।
सहस्रं धारा द्रविणस्य मे दुहां ध्रुवेव धेनुरनपस्फुरन्ती॥
अन्वय - बहुधा (i) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ नानाधर्माणं जनं यथा औकसं (ii) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ ध्रुवा इव अनपस्फुरन्ती धेनुः इव (iii)‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ मे द्रविणस्य सहस्रं धारादुहाम्।
मञ्जूषा - (विभ्रती, पृथिवी, विवाचसं)

स्वपाठ्यपुस्तकात् श्लोकद्वयं लिखत यद अरिंगन प्रश्नपत्रे न स्यात्।
श्लोक :

उच्छलेत्

सलीलम्

कान्तसलिलम्

चलेत्

सुमम्

लतानां नितान्तं सुमं शान्तिशीलम्
चलेदुच्छलेत्कान्तसलिलं सलीलम्,
तवाकर्ण्य वीणामदीनां नदीनाम्
प्रश्न (क) एकपदेन उत्तरत -
(i) कस्य सुमं शान्तिशीलं अस्ति?
(ii) नदीनां ध्वनिः कस्य सदृशः अस्ति?
प्रश्न (ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) लतानां सुमं कथं भवति?
(ii) नदीनां सलिलं कथं प्रवहति?
प्रश्न (ग) भाषिक कार्यम् -
(i) ‘तवाकर्ण्य’ इत्यस्य पदस्य प्रकारः कः?
(ii) ‘चलेदुच्छलेत्’ शब्दे द्वे क्रियापदे किम् दर्शयतः?

ललित-पल्लवे पादपे पुष्पपुञ्जे
मलयमारुतोच्चुम्बिते मञ्जुकुञ्ज,
स्वनन्तीन्ततिम्प्रेक्ष्य मलिनामलीनाम्
प्रश्न (क) एकपदेन उत्तरत -
(i) कः पादपे अस्ति?
(ii) मलयमारुतः कं चुम्बति?
प्रश्न (ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) मञ्जुकुञ्जः केन चुम्बितः अस्ति?
(ii) कविः कस्य ततिं प्रेक्षते?
प्रश्न (ग) भाषिक कार्यम् -
(i) ‘प्रेक्ष्य’ शब्दः कस्य धातोः रूपम् अस्ति?
(ii) ‘ललित-पल्लवे’ पदे ‘ललित’ शब्दः कस्य विशेषणम् अस्ति?

वहति मन्दमन्दं सनीरे समीरे
कलिन्दात्मजायास्सवानीरतीरे,
नतां पङ्किमालोक्य मधुमाधवीनाम् ।।
प्रश्न (क) एकपदेन उत्तरत -
(i) कः मन्दमन्दं वहति?
(ii) कस्य तीरे मन्दसनीरः वहति?
प्रश्न (ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) सनीरः कथं वहति?
(ii) कविः कस्य दर्शनं करोति?
प्रश्न (ग) भाषिक कार्यम् -
(i) 'वहति' कस्य धातोः रूपम् अस्ति?
(ii) 'मन्दमन्दं' शब्दं विशेष्य-विशेषण-रूपेण विभजत।

निनादय नवीनामये वाणि! वीणाम्
मृदु गाय गीतिं ललित-नीति-लीनाम् ।
मधुर-मञ्जरी-पिञ्जरी-भूत-माला
वसन्ते लसन्तीह सरसा रसाला:
कलापाः ललित-कोकिला-काकलीनाम्
प्रश्न (क) एकपदेन उत्तरत -
(i) का वीणां निनादयति?
(ii) कोकिलानां का शोभा अस्ति?
प्रश्न (ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) कविः वाणिं किम् करने प्रार्थयति?
(ii) वसन्ते कः लसति?
प्रश्न (ग) भाषिक कार्यम् -
(i) 'निनादय' धातोः लकारं नाम लिखत।
(ii) ‘सरसा’ शब्दस्य विशेषणं किम् अस्ति?