लौहतुला Sanskrit - लौहतुला

एवं विवदमानौ तौ द्वावपि राजकुलं गतौ। तत्र श्रेष्ठी तारस्वरेण प्रोवाच " भोः! अब्रह्मण्यम् ! अब्रह्मण्यम्! मम शिशुरनेन चौरेणापहृतः" इति।
अथ धर्माधिकारिणस्तमूचुः " भोः! समर्प्यतां श्रेष्ठिसुतः"।"
स आह "किं करोमि? पश्यतो मे नदीतटाच्छ्येनेन अपहृतः शिशुः।" इति।
तच्छ्रुत्वा ते प्रोचुः भोः! न सत्यमभिहितं भवता किं श्येनः शिशुं हर्तुं समर्थो भवति ?
स आह-भोः भोः! श्रूयतां मद्वचः-

तुलां लौहसहस्त्रस्य यत्र खादन्ति मूषकाः।
राजन्तत्र हरेच्छ्येनो बालकं, नात्र संशयः ।।

ते प्रोचुः "कथमेतत्"।
ततः स श्रेष्ठी सभ्यानामग्रे आदितः सर्व वृत्तान्तं निवेदयामास। ततस्तैर्विहस्य द्वावपि तौ परस्परं संबोध्य तुला-शिशु-प्रदानेन सन्तोषितौ ।
प्रश्न (क) एकपदेन उत्तरत -
(i) श्रेष्ठी जीर्णधनं कुत्र नीतवान्?
(ii) धर्माधिकारिणः कं समर्पयितुं आज्ञापितवन्तः?
प्रश्न (ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत -
(i) जीर्णधनः श्येनस्य बालहरणं किस प्रकार सिद्ध करतो?
(ii) सभ्यानां हस्ते विवादः कथं समाप्तः?
प्रश्न (ग) भाषिक कार्यम् -
(i) ‘अब्राह्मण्यम्’ इत्यस्य अर्थं लिखत।
(ii) ‘सभ्यानामग्रे’ इत्यत्र विभक्ति नाम लिखत।

स श्रेष्ठी स्वपुत्रमुवाच "वत्स ! पितृव्योऽयं तव, स्नानार्थं यास्यति, तद् गम्यतामनेन सार्धम्" इति
अथासौ वणिक्शिशुः स्नानोपकरणमादाय प्रहृष्टमनाः तेन अभ्यागतेन सह प्रस्थितः। तथानुष्ठिते स वणिक् स्नात्वा तं शिशुं गिरिगुहायां प्रक्षिप्य, तद्द्वारं बृहच्छिलयाच्छाद्य सत्त्वरं गृहमागतः।
पृष्टश्च तेन वणिजा" भोः! अभ्यागत! कथ्यतां कुत्र मे शिशुर्यस्त्वया सह नदीं गतः"? इति
स आह-"नदीतटात्स श्येनेन हृतः" इति। श्रेष्ठ्याह "मिथ्यावादिन्! किं क्वचित् श्येनो बालं हर्तुं शक्नोति ? तत् समर्पय मे सुतम् अन्यथा राजकुले निवेदयिष्यामि।" इति।
स आह" भोः सत्यवादिन्! यथा श्येनो बालं न नयति, तथा मूषका अपि लौहघटितां तुलां न भक्षयन्ति। तदर्पय मे तुलाम्, यदि दारकेण प्रयोजनम्।" इति।
प्रश्न (क) एकपदेन उत्तरत -
(i) श्रेष्ठीः कं स्नानार्थं जीर्णधनसह गमनाय प्रेषितवान्?
(ii) वणिक्कः शिशुं कुत्र निक्षिप्य आगतः?
प्रश्न (ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत -
(i) वणिक्कः शिशुं गिरिगुहायां निक्षिप्य ततः किं कृतवान्?
(ii) वणिक्कः शिशोः नास्तित्वं कथं व्यक्तवान्?
प्रश्न (ग) भाषिक कार्यम् -
(i) ‘प्रहृष्टमनाः’ इत्यस्य अर्थं लिखत।
(ii) ‘श्येनेन हृतः’ इत्यत्र कर्ता-क्रिया-कर्माणि चिनोत।

आसीत् कस्मिश्चिद् अधिष्ठाने जीर्णधनो नाम वणिक्पुत्रः। स च विभवक्षयाद्देशान्तरं गन्तुमिच्छन् व्यचिन्तयत्-

यत्र देशेऽथवा स्थाने भोगा भुक्ताः स्ववीर्यतः।
तस्मिन् विभवहीनो यो वसेत् स पुरुषाधमः ।।

तस्य च गृहे लौहघटिता पूर्वपुरुषोपार्जिता तुलासीत्। तां च कस्यचित् श्रेष्ठिनो गृहे निक्षेपभूतां कृत्वा देशान्तरं प्रस्थितः। ततः सुचिरं कालं देशान्तरं यथेच्छया भ्रान्त्वा पुनः स्वपुरमागत्य तं श्रेष्ठिनमुवाच - " भोः श्रेष्ठिन् ! दीयतां मे सा निक्षेपतुला।" स आह" भोः! नास्ति सा, त्वदीया तुला मूषकैर्भक्षिता" इति
जीर्णधन आह-"भोः श्रेष्ठिन्! नास्ति दोषस्ते, यदि मूषकैर्भक्षितेति। ईदृगेवायं संसारः। न किञ्चित्र शाश्वतमस्ति। परमहं नद्यां स्नानार्थं गमिष्यामि। तत् त्वमात्मीयं शिशुमेनं धनदेवनामानं मया सह स्नानोपकरणहस्तं प्रेषय" इति।
प्रश्न (क) एकपदेन उत्तरत -
(i) कस्मिञ्चिदधिष्ठाने कः वणिक्पुत्र आसीत्?
(ii) जीर्णधनः निक्षेपतुलां कस्य गृहे स्थापयामास?
प्रश्न (ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत -
(i) जीर्णधनः देशान्तरं गन्तुम् किं कारणं स्मरन्?
(ii) श्रेष्ठिनः तुला नास्तीति कथं उक्तवान्?
प्रश्न (ग) भाषिक कार्यम् -
(i) ‘देशान्तरं गन्तुमिच्छन्’ इत्यस्य अर्थं लिखत।
(ii) ‘भोगा भुक्ताः स्ववीर्यतः’ इत्यत्र कर्ता-क्रिया- कर्माणि चिनोत।