सूक्तिमौक्तिकम् Sanskrit - सूक्तिमौक्तिकम्

"तस्माद् तदेवे वक्तव्यम्" इत्यस्मिन् वाक्ये रेखांकितपद प्रयुक्तं प्रत्ययं वर्तते

"प्रियवाक्यप्रदानेन .........तुष्यन्ति जन्तवः।"
उपर्युक्त्वाक्यस्य रिक्तस्थाने पूण्यं समुचितं पदं वर्तते

"......... प्रतिकूलतानि परेशां न समाचरेत्।"
उपर्युक्ते रिक्तस्थाने पूण्यं समुचितपदं वर्तते

"वित्तमेति च......... च।"
उपर्युक्ते खालीस्थाने पूण्यक्रियापदमस्ति

"वृत्तं यत्ने संरक्षेद्" इत्यस्मिन् वाक्ये रेखांकित पदं वर्तते -

कीदृशः नद्यः प्रवहन्ति?

कः अगुणैः ईश्वरैः समः न भवति?

के स्वमेव सस्यं नादन्ति?

काः स्वयमेव अम्भः न पिबन्ति?

कस्मिन् दरिद्रता न कर्त्तव्या?

गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति
ते निर्गुण प्राप्य भवन्ति दोषाः।
अस्वाद्यतोयाः प्रवहन्ति नद्यः
समुद्रमासाद्य भवन्त्यपेयाः ॥

यत्रापि कुत्रापि गता भवेयु 
हँसा महीमण्डलमण्डनाय। 
हानिस्तु तेषां हि सरोवराणां 
येषां मरालैः सह विप्रयोगः॥ 

आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण
लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात्।
दिनस्य पूर्वार्द्धपरार्द्धभिन्ना
छायेव मैत्री खलसज्जनानाम्॥

गुणेष्वेव हि कर्तव्यः प्रयत्नः पुरुषैः सदा।
गुणयुक्तो दरिद्रोऽपि नेश्वरैरगुणैः समः ॥

पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः
स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः।
नादन्ति सस्यं खलु वारिवाहः
परोपकाराय सतां विभूतयः ॥

वित्तम् एति च याति च।

प्रियवचने दरिद्रता न कर्त्तव्या।

नद्यः समुद्रमासाद्य अपेयाः भवन्ति।

गुणाः निर्गुणं प्राप्य दोषाः भवन्ति ।

गुणाः गुणज्ञेषु गुणाः भवन्ति ।

गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति
ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः।
आस्वाद्यतोयाः प्रवहन्ति नद्यः
समुद्रमासाद्य भवन्त्यपेयाः॥
अन्वयः - गुणाः गुणज्ञेषु (एव) (i) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ भवन्ति, ते (गुणाः) निर्गुणं प्राप्य दोषाः भवन्ति। (यथा) (ii) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ आस्वाद्यतोयाः (सति) प्रवहन्ति (किंतु) (ताः एव) समुद्रं (iii) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ अपेयाः भवन्ति।
मञ्जूषा - (नद्यः, आसाद्य, गुणाः)

यत्रापि कुत्रापि गता भवेयु
हँसा महीमण्डलमण्डनाय।
हानिस्तु तेषां हि सरोवराणां
येषां मरालैः सह विप्रयोगः॥
अन्वयः - (i) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ महीमण्डलमण्डनाय यत्र अपि कुत्र अपि (ii) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ भवेयुः (तथा भूते) हानिः तु तेषां सरोवराणां हि (iii) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ येषां मरालैः सह (तेषां) विप्रयोगः (भवति)।
मञ्जूषा - (भवति, हंसाः, गताः)

आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण
लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात्।
दिनस्य पूर्वार्द्धपरार्द्धभिन्ना
छायेव मैत्री खलसज्जनानाम्॥
अन्वयः - दिनस्य पूर्वार्द्ध परार्द्ध-भिन्न (i) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ इव खलसज्जनानां मैत्री-आरम्भगुर्वी (ii) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ क्रमेणक्षयिणी, (तथा च) पुरा (iii) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ पश्चात् च वृद्धिमती (भवति)।
मञ्जूषा - (पश्चात् च, लघ्वी, छाया)

गुणेष्वेव हि कर्तव्यः प्रयत्नः पुरुषैः सदा।
गुणयुक्तो दरिद्रोडपि नेश्वरैरगुणैः समः॥
अन्वयः - पुरुषैः सदा हि गुणेषु व प्रयत्नः कर्त्तव्यः। (i) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ गुणयुक्तः, अपि, अगुणै (ii) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ ईश्वरैः (iii) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ न। (अपितु श्रेष्ठः भवति)।
मञ्जूषा - (यतः, समः, युक्तैः)

पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः
स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः।
नादन्ति सस्यं खलु वारिवाहाः
परोपकाराय सतां विभूतयः॥
अन्वयः - नद्यः स्वयमेव (i) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ न पिबन्ति (ii) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ फलानि स्वयं न खादन्ति। वारिवाहाः सस्यं खलु न अदन्ति (एवं) (iii) ‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ विभूतयः परोपकाराय (भवन्ति, न तु आडम्बराय)।
मञ्जूषा - (सतां, अम्भः, वृक्षाः)

स्वपाठ्यपुस्तकात् श्लोकद्वयं लिखत यद अरिंगन प्रश्नपत्रे न स्यात्।
श्लोक :

अपेयाः

आसाद्य

प्रवहन्ति

आस्वाद्यतोयाः

प्राप्य

पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः
स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः।
नादन्ति सस्यं खलु वारिवाहाः
परोपकाराय सतां विभूतयः ।।
प्रश्न (क) एकपदेन उत्तरत -
(i) नद्यः किं पिबन्ति?
(ii) सतां विभूतयः कस्य अर्थाय?
प्रश्न (ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) वृक्षः स्वयम् फलानि खादन्ति वा?
(ii) सत्पुरुषों की संपत्तियाँ किसके लिए होती हैं?
प्रश्न (ग) भाषिक कार्यम् -
(i) 'स्वयमेव' शब्द का अर्थ बताइए।
(ii) 'परोपकाराय' पद में कौन-सा विभक्ति और कारक है?

प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः ।
तस्मात् तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता ।।
प्रश्न (क) एकपदेन उत्तरत -
(i) प्रियवाक्यप्रदानेन जन्तवः किम् कुर्वन्ति?
(ii) वचने का दरिद्रता इत्यस्य तात्पर्यम् किम्?
प्रश्न (ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) श्लोक के अनुसार किस प्रकार के वचन बोलने चाहिए?
(ii) मधुर वाणी बोलने का क्या लाभ होता है?
प्रश्न (ग) भाषिक कार्यम् -
(i) 'प्रियवाक्यप्रदानेन' पद में कौन-सा कारक है?
(ii) 'वक्तव्यं' पद का लकार और रूप बताइए।

श्रूयतां धर्मसर्वस्वं श्रुत्वा चैवावधार्यताम्।
आत्मनः : प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत् ।।
प्रश्न (क) एकपदेन उत्तरत -
(i) कः धर्मसर्वस्वं कथ्यते?
(ii) ‘श्रूयताम्’ इत्यस्य अर्थः कः?
प्रश्न (ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) धर्म का सार क्या है?
(ii) श्लोक में श्रवण के पश्चात् क्या अपेक्षित है?
प्रश्न (ग) भाषिक कार्यम् -
(i) ‘परेषां’ पद में कौन-सा विभक्ति प्रयोग हुआ है?
(ii) ‘न समाचरेत्’ का लकार बताइए।

वृत्तं यत्नेन संरक्षेद् वित्तमेति च याति च।
अक्षीणो वित्ततः क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः ।।
प्रश्न (क) एकपदेन उत्तरत -
(i) किम् यत्नेन संरक्षितव्यम्?
(ii) वित्तस्य स्थिति: का अस्ति?
प्रश्न (ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) वृत्तं किमर्थं संरक्षितव्यम्?
(ii) वित्तनाशेन किं नाशं न प्राप्नोति?
प्रश्न (ग) भाषिक कार्यम् -
(i) ‘वित्तं’ पदस्य विग्रहः कः?
(ii) ‘हतो हतः’ इत्यत्र का अलंकारः दृश्यते?