Question
प्रजापतेः त्रयः पुत्रा: देवा: मनुष्याः असुराः च आसन् ।
तेषु देवाः प्रजापतिं प्रथमं प्रार्थितवन्तः यत् अस्मभ्यं हितकारकम् अक्षरम् उपदिशतु इति ।
तदा प्रजापतिः 'द' इति प्रोक्तवान्। अर्थात् दाम्यत इति ।
अस्यायमाशयः-देवाः संयमं कुर्वन्तु इति प्रजापतेः उपदेशः ।
यतो हि देवानां कृते बहवः भोगाः सुलभाः सन्ति ।
अत एव प्रजापतिः उपदिष्टवान् यत् यूयं स्वभावतः अदान्ताः, अतः युष्माभिः दान्तैः भाव्यमिति ।

Answer

Prajapati Brahma had three sons, namely god, human being and demon. Among them, the gods requested him to give them a beneficial letter (imperishable) as preaching. Then Brahma spoke the letter 'द' which means suppress. It means the gods should suppress their senses and be in limits because the luxuries can be easily got and enjoyed by gods. Therefore Brahma preached them that you all are naturally unconquered, so you should practice suppression.

Need a full question paper?

Generate a complete, print-ready paper with questions like this in minutes — across 16+ boards, with answer keys.

Start Generating Free

Similar questions

ततः प्रजापतिरुवाच तदेतदेव दैवी वागनुवदति द द द इति। दाम्यत दत्त दयध्वमिति। एतत् त्रयं शिक्षेत दमम् दानम् दयामिति। तदेव एतत् त्रयं हितम् इच्छता जनेन अनुष्ठेयम् इति उपदेशस्य सारः बोद्धव्यः। वस्तुतस्तु मानवाः एव उत्तमगुणोपेताः देवाः, लोभपरायणाः मनुष्याः हिंसादिदोषदूषिताः च राक्षसाः भवन्ति। अतः मनुष्यैः यथाप्रकृति यथाकालं दकारार्थं स्वीकृत्य उत्तमैः भाव्यम् इति भावः ॥
अथ प्रासादपृष्ठे सुखोपविष्टानां राजपुत्राणां पुरस्तात् प्रस्तावक्रमेण पण्डितोऽब्रवीत् भो राजपुत्राः शृणुत-

 काव्य-शास्त्र-विनोदेन कालो गच्छति धीमताम् ।

 व्यसनेन तु मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ॥

तद्भवतां विनोदाय काक-कूर्मादीनां विचित्रां कथां कथयिष्यामि राजपुत्रैः उक्तम् आर्य ! कथयतु । पण्डितः दवाच -शृणुत यूयम् । सम्प्रति मित्रलाभः प्रस्तूयते। तत्र इयं प्रथमा कथा ।

धन्योङयं भारतदेशो यत्र काले काले देशसेवायै जनहितार्थं च महापुरुषाः जीवनं समर्पयन्ति। एतादृशेषु एकतमः
महर्षिः दयानन्दः । अस्य महर्षेः दयानन्दस्य जन्म सौराष्ट्रदेशे राजकोटजनपदस्य टङ्कारानामके ग्रामे अभवत् । तस्य पिता
करसन त्रिवेदी माता च अमृतबेन आसीत्। पिता बाल्यकाले तस्य मूलशङ्कर इति नामकरणम् अकरोत्।
तद्धवतां विनोदाय काक-कूर्मादीनां विचित्रां कथां कथयिष्यामि ।
राजपुत्रैः उक्तम्‌ - आर्य ! कथयतु ।
पण्डितः उवाच - शृणुत यूयम्‌।
सम्प्रति मित्रलाभः प्रस्तूयते । तत्र इयं प्रथमा कथा।
कङ्कणस्य तु लोभेन मग्नः पट्के सुदुस्तरे ।
वृद्ध-व्याघ्रेण सम्प्राप्तः पथिकः सम्मृतो यथा ॥
द्वितीयायाः पुत्तलिकायाः मूल्यं सहस्ररूप्यकमात्रम् कथितम्, यतो हि एतस्याः कर्णे प्रक्षिप्ता शलाका मुखान्निर्गच्छति । एकः जनः हितकरं वचनं कर्णाभ्यां शृणोति तदनन्तरमसौ तत् हितकरं वचनं परेभ्यः उपदिशति, परन्तु स्वयं तत्र न प्रवर्तते। एतादृश्यस्य जनस्य मूल्यं सहस्ररूप्यकमात्रं भवति।
किन्तु सर्वत्र अर्थार्जनप्रवृत्तौ सन्देहः  एव तथा चोक्तम्-

न संशयम् अनारुचा नरो भद्राणि पश्यति ।

संशयं पुनरासा यदि जीवति पश्यति ॥

तन्निरूपयामि तावत् । प्रकाशं ब्रूते - कुत्र तव कङ्कणम् ? व्याघ्रः हस्तं प्रसार्य दर्शयति । पान्योऽवदत्-कथं मारात्मके

त्वयि विश्वासः ? व्याघ्रः उवाच - शृणु रे पान्थ ! प्रागेव यौवनदशायाम् अहम् अतीव दुर्वृत्तः आसम् ।

यत्र च महाभारते शकुनिवधः, पुराणे वायुप्रलपितम्, वयःपरिणामेन द्विजपतनम्, उपवनचन्दनेषु जाड्यम्, अग्नीनां भूतिमत्त्वम्, एणकानां गीतश्रवणव्यसनम्, शिखण्डिनां नृत्यपक्षपातः, भुजङ्गमानां भोगः, कपीनां श्रीफलाभिलाषः मूलानामधोगतिरासीत्।
विदूषकः - अये, क इदानीमेष प्राकारवेष्टितमिव कपित्थं मां लोष्टकैस्ताडयति ?
चारुदत्तः - आरामप्रासादवेदिकायां क्रीडद्भिः पारावतैः पातितं भवेत् ।
विदूषकः - दास्या:पुत्र दुष्टपारावत तिष्ठ तिष्ठ, यावदेतेन दण्डकाष्ठेन सुपक्वमिव सहकारफलम् अस्मात् प्रासादाद् भूमौ पातयिष्यामि ।
चारूदत्तः - (यज्ञोपवीतेन आकृष्य) वयस्य, उपविश। किमनेन ? तिष्ठतु दयितासहितस्तपस्वी पारावतः ।
ततः असुराः भगवन्तं प्रजापतिं प्रार्थितवन्तः अस्मभ्यं हितकारकम् अक्षरम् उपदिशतु इति। तदा प्रजापतिः 'द' इति प्रोक्तवान् । अर्थात् दयध्वमिति। अस्यायमाशयः असुराः स्वभावतः एव क्रूराः हिंसादिपराः सन्ति। अतः ते प्राणिषु दयां कुर्वन्तु इति प्रजापतेः उपदेशः ।
यजमानः - विवाहे संस्कारे विविधाः विधयो भवन्ति तत्र प्रदक्षिणानाम्ना प्रसिद्धो विधिरेकः किं नाम प्रदक्षिणा इति ?

पुरोहितः - सामान्यतः प्रदक्षिणा-शब्द: कमपि पदार्थं परितः भ्रमणम् सूचयति परन्तु विवाहसंस्कारादौ प्रदक्षिणाशब्देन एका विशिष्टा क्रिया स्मृतिपथमायाति ।

यजमानः - का सा विशिष्टा क्रिया ?

पुरोहितः - विवाहसंस्कारावसरे वधूवरौ यज्ञाग्निं परितः चतुवरं परिक्रामतः इयं क्रिया लोके प्रदक्षिणा इति नाम्ना

प्रसिद्धा अस्ति ।